IHet EMDR-land

In geen land ter wereld is de psychotherapeutische techniek EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) zo populair als in Nederland. Wij hebben waarschijnlijk het hoogste aantal officiële EMDR-therapeuten ter wereld per hoofd van de bevolking. [1]  Ons online zoekgedrag laat zien dat we wereldwijd veruit de meeste interesse in deze therapievorm hebben.[2] Nederland is, na de Verenigde Staten, het land dat het meeste wetenschappelijke onderzoek naar EMDR verricht.[3] Hier speelt de man die EMDR oorspronkelijk naar Nederlandse bodem bracht, Ad de Jongh, een belangrijke rol in. [4] 

Er was oorspronkelijk veel scepsis binnen de institutionele hulpverlening. ‘EMDR gold aanvankelijk als een alternatieve behandelwijze, vergelijkbaar met homeopathie’, schrijft hoogleraar klinische psychologie Marcel van den Hout.[5] Maar door onderzoeken, mede uitgevoerd door Van den Hout, kwam er ook wetenschappelijk bewijs dat EMDR werkt. De huidige hypothese die de werking van EMDR verklaart,[6] namelijk de werkgeheugenbelasting-hypothese, is onder anderen door Van den Hout opgesteld en wordt onder Nederlandse psychologen inmiddels breed aangenomen als feit. 

Ook de publieksinteresse in EMDR is groot: dat leidt tot zowel positieve als kritische aandacht. Vanaf de introductie van EMDR heeft dit geleid tot gespannen verhoudingen in de wereld van de (klinisch) psychologen, waarbij de emoties tot op de dag van vandaag hoog oplopen. Hoe kan een therapietechniek in de tijdspanne van mijn leven uitgroeien tot een niet weg te denken onderdeel van het therapeutisch landschap? Wat vertelt het succes van EMDR ons over hoe wetenschappelijke validering en trendgevoeligheid op elkaar inwerken? 

EMDR in Nederland anno nu

Waar klassieke praattherapie draait om praten en interactie met de therapeut, zou EMDR snel en efficiënt psychisch lijden wegnemen door bepaalde verwerkingsprocessen in de hersenen als het ware aan te zwengelen. Volgens sommige therapeuten werkt EMDR niet alleen voor allerlei emotionele problemen, maar ook voor lichamelijke problemen, zoals jeuk en allergieën.[7] Het idee achter EMDR is dat je aan traumatische herinneringen terugdenkt en tegelijkertijd andere taken uitvoert. Hierdoor wordt de herinnering vlakker en gaat de emotionele lading eraf, wat overigens zowel geldt voor positieve als negatieve emoties. Het zou zelfs online kunnen werken, wat voor mensen die de zorgkosten moeten drukken als muziek in de oren klinkt. Zelf heb ik maandenlang huilend voor een balk gezeten, terwijl gekleurde lichtjes heen en weer bewogen. Ik heb ook EMDR gevolgd met geluidjes, buzzers op mijn enkels, boksend en zelfs terwijl ik met paarden door een grasveld liep, allemaal binnen de vergoede ggz. 

Overigens is EMDR officieel alleen bedoeld als een strak protocol waar boksen en paarden geen deel van uitmaken. EMDR in bilaterale vorm, dus met bilaterale visuele of auditieve stimulatie, is met RCT’s (Randomised Controlled Trials) effectief gebleken bij het reduceren van de klachten die samenhangen met de DSM-5-classificatie posttraumatisch stresssyndroom (ptss).[8] De consensus ontbreekt echter over de effectiviteit van de behandeling bij andere classificaties en over de vraag in hoeverre EMDR effectiever is dan andere therapietechnieken. Dit past bij een grotere trend van de afgelopen vijftig jaar, waarin geen enkele therapietechniek in meta-analyses significant effectiever is gebleken dan de rest.[9] Daarnaast blijkt uit meta-analyses dat juist de onderzoeken die een groter positief effect laten zien, ook een verhoogd risico op bias hebben, waarover later meer.[10]
 

Een grote behandeling, een kleine doelgroep

Voor een techniek die alleen voor ptss evidence-based is, een classificatie die jaarlijks bij circa 3% van de Nederlanders in de ggz wordt gesteld, is het opvallend dat EMDR zoveel aandacht krijgt. De overgrote meerderheid van de Nederlanders lijdt niet aan klachten die bij ptss horen, maar aan klachten die worden geclassificeerd als angststoornissen of depressieve stoornissen. In de praktijk wordt EMDR ook daarvoor ingezet. Dit heeft ertoe geleid dat de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie in de behandelrichtlijn voor angst- en dwangstoornissen waarschuwt tegen het te snel kiezen voor EMDR als behandelmethode.[11] Hoogleraar klinische psychologie Pim Cuijpers, die betrokken was bij de meta-analyse naar EMDR, schrijft dat EMDR bepaalde voordelen heeft. Maar hij stelt dat de VEN de behandeling EMDR te agressief promoot: ‘Ik vind dat niet gepast bij psychologische behandelingen van kwetsbare mensen. Je moet therapieën niet gaan uitventen. Het zijn geen tandenborstels’.[12] 

De Vereniging voor EMDR in Nederland, de VEN, krijgt vaker kritiek vanuit collega’s. Sommige leden geven aan dat zij dit ervaren als een gerichte aanval die al vanaf het begin van de introductie van EMDR is ingezet vanuit bepaalde academische kringen. Zo deelt een lid in 2013: ‘Wij vormden een vriendengroep, samen sterk geworden door de boze buitenwereld, die heel veel shit over ons heeft uitgestort.’ [13] Het lijkt erop dat EMDR, mogelijk door de manier waarop het de aandacht trekt, een zondebokfunctie krijgt, waarbij bredere problemen en tendensen die ook bij CGT of andere therapievormen spelen, specifiek worden uitgelicht als kritiek op enkel EMDR. 

Sektarisch of gewoon enthousiast?

Tegelijkertijd is het juist het enthousiasme van de EMDR-aanhangers dat scepsis oproept bij anderen. Zoals verderop zal blijken, kent EMDR een bepaalde positioneringsbenadering en een zeker gevoel voor ondernemerschap en marketing. De VEN was, vooral in de eerste jaren, een hechte groep onder de charismatische leiding van Ad de Jongh en klinisch psycholoog en psychotherapeut Erik ten Broeke. Er ontstond een sterke groepsidentiteit rondom EMDR, die volgens sommigen een wat ‘sektarisch’ randje kon hebben; zo sterk was de overtuiging in deze techniek. Tijdens hun eigen oprichting in 2003 vergelijkt de VEN zich gekscherend met een religie, in een komische entr’acte waarin zelfspot doorklinkt: 

‘In den beginne was er Francine Shapiro en het traumaland was woest en leeg en er was veel lijden. Toen schiep zij het Beeld. En zij zag dat het goed was.’ 

In de rest van de anekdote worden Ad en Erik vergeleken met apostelen die voor de leeuwen worden gegooid. Er wordt grappend gesproken over collega’s die zich in toenemende mate bekeren, over het verschijnen van de EMDR-kinderbijbel en over het begin van de vereniging. [14] Nog steeds is er een bepaalde ‘rocksterrenstatus’ rond bekende EMDR-psychologen, met een voelbare ‘hallelujasfeer’ op congressen. Het groepsgevoel en de fanatieke overtuiging die onder EMDR-therapeuten binnen de VEN te vinden zijn, kunnen haast iets religieus hebben, hoewel de VEN zich nu bewust inzet om dat imago te veranderen.

De VEN professionaliseert verder, maar behoudt daarbij een mediagevoelig profiel en zoekt de media op manieren die in de klinische psychologie niet vaak voorkomen. Zo deelt oud-voorzitter van de Vereniging EMDR Nederland, Annemieke Driessen, in een interview met het tijdschrift Vriendin: ‘Je kunt EMDR zelfs inzetten voor fijne herinneringen. Bijvoorbeeld als je relatie over is, maar je moeilijk kunt loskomen van je ex, omdat je steeds denkt aan alle fijne momenten samen. EMDR-therapie kan dan helpen om die beelden neutraler te maken, zodat de “fijnheid” eraf gaat en iemand door kan met zijn of haar leven.’[15] Ook Ad de Jongh, die EMDR in Nederland op de kaart zette, raakt soms in opspraak vanwege zijn grote claims. De Jongh was tot recent hoofd Wetenschappelijk Onderzoek bij Psytrec, een specialistische ggz-instelling die stelt dat binnen slechts een paar dagen meer dan 70% van hun cliënten hun ptss-diagnose verliest.[16] Dat zou, indien het klopt, wonderbaarlijk zijn.

EMDR raakt aan een ander interessant vraagstuk: hoe bewaak je de kwaliteit van groeiende therapievormen? Hoewel leden van de VEN zich inzetten om de relevantie van EMDR op de kaart te zetten, ook bij andere (DSM-5-TR-)doelgroepen, zijn ze tegelijkertijd kritisch op de groei van EMDR buiten de VEN om. Ze maken zich zorgen over de groei van particuliere EMDR-therapeuten. De VEN biedt verschillende accreditatieprogramma’s. De meeste psychologen die EMDR binnen de ggz toepassen, zijn dan ook VEN-geaccrediteerd. Deze bescherming van de kwaliteit van EMDR wordt door anderen weer gezien als een monopoliepositie die bevraagd moet worden. Daarmee komen we terug bij de vraag: in hoeverre is de VEN hierin exemplarisch voor ontwikkelingen die ook rondom andere behandelvormen gaande zijn, maar minder aandacht krijgen? 

EMDR als casus

EMDR is een interessante casus die laat zien hoe populaire therapeutische technieken ontstaan en wetenschappelijk gevalideerd raken. Om te begrijpen waarom EMDR in Nederland zo kon groeien, helpt een eenvoudig maar verklarend model: de Nederlandse therapiecultuur bestaat uit drie overlappende krachtenvelden. Ten eerste is er de institutionele hulpverlening: vergoede zorg, evidence-based praktijken, protocollen en kwaliteitskaders, waarbinnen psychologie en richtlijntherapieën als CGT en EMDR vallen. Ten tweede is er de welzijnsmarkt: een particuliere markt waarin mensen therapeutische producten en diensten kopen, van opleidingen en retraites tot kaartensets en zelfhulpboeken; ook het therapeutisch consumeren van ogenschijnlijk gewone producten hoort daarbij. Ten derde is er de moderne spiritualiteit: een brede zingevingsbeweging met een holistische benadering, waarin naar binnen keren en zelfzorg leiden tot beloften van heelheid, wijsheid en geluk. 

Onze hedendaagse therapiecultuur in Nederland kenmerkt zich door de interactie tussen deze drie krachtenvelden. Op het eerste gezicht lijken zij elkaar slechts oppervlakkig tegen te spreken, maar bij nadere analyse versterken zij elkaar juist en lopen zij in elkaar over. De grenslijnen raken steeds poreuzer. Wat in psychologenpraktijken gebeurt, wordt gevoed door inzichten en accenten uit de commerciële markt, die op haar beurt put uit een bredere niet-religieuze levensbeschouwelijke beweging waarin de commodificatie van spiritualiteit en zelfexploratie centraal staat. Wie goed kijkt naar EMDR en naar de oorsprong en opkomst ervan in Nederland, ziet hoe deze methode zich beweegt op het snijvlak van deze drie krachtenvelden en mogelijk zelfs haar aantrekkingskracht daaraan dankt. 

Het begin: richting wetenschappelijke validatie

EMDR werd volgens het bekende oorsprongsverhaal in mei 1987 ontdekt door de Amerikaanse Francine Shapiro, toen zij tijdens een boswandeling bij toeval merkte dat haar oogbewegingen ervoor zorgden dat moeilijke emoties afzakten: ‘De gedachten waren niet meer zo storend. Ik wilde zien of het ook zou werken als ik het bewust deed, dus dacht ik aan iets dat mij dwarszat, bewoog mijn ogen op dezelfde manier en zag hetzelfde gebeuren.’[17] Dit is het verhaal dat psychologiestudenten te horen krijgen en dat inmiddels wijdverspreid is. Het klinkt als een idyllisch eurekamoment en dat roept de vraag op: is het ook echt zo gelopen? 

Voordat een therapievorm in officiële richtlijnen terechtkomt en vergoed wordt vanuit de zorgverzekering, moet die eerst door een wetenschappelijke keuring. Francine Shapiro gebruikte haar ontdekking voor een promotieonderzoek, dat zij het jaar na haar oorspronkelijke ontdekking afrondde en publiceerde. Het onderzoek was een kwalitatief slecht uitgevoerde RCT, een gerandomiseerde klinische trial, waarbij elf mensen EMDR kregen en elf niet. In 1989 publiceerde Francine Shapiro een wetenschappelijk artikel over dit onderzoek en introduceerde zij haar ontdekking aan de psychologische wereld[18]

Volgens deze wetenschappelijke publicatie was 100% in één sessie genezen. ‘Meestal kondigen vernieuwingen zich aan doordat op conferenties wordt gerapporteerd over een casus of vooronderzoek, maar dit onderzoek kwam uit de lucht vallen’, schrijft hoogleraar Willem van der Does.[19] Volgens psycholoog Gerald Rosen, die zich al jaren verdiept in de historische achtergrond van de ontwikkeling van EMDR en daar kritisch over schrijft, zou de editor van het wetenschappelijke tijdschrift in kwestie Shapiro lange tijd om inhoudelijke veranderingen hebben gevraagd, zonder reactie te krijgen. Het artikel is daarmee gepubliceerd zonder de peer review en selectie die normaliter gebruikelijk zijn bij wetenschappelijke publicaties.[20] 

De ontdekking in Nederland

Ad de Jongh kwam het artikel van Shapiro tegen toen hij bezig was met zijn promotieonderzoek. In 1992 was Ad de Jongh de eerste Nederlander die de EMDR-behandelmethode aangeleerd kreeg. Ad de Jongh was net afgestudeerd in de klinische psychologie, naast zijn werk als tandarts. Daarnaast volgde hij cursussen in neuro-linguïstisch programmeren (NLP), een oorspronkelijk Amerikaanse methode die belooft mensen meer invloed en sturing te geven, bijvoorbeeld ook in het bedrijfsleven. Later gaf hij daar zelf ook workshops in. Ad reisde in 1993 opnieuw af voor zijn Level II-training en Shapiro vroeg hem of hij wilde helpen de eerste Europese cursussen te organiseren in Amsterdam.[21] In 1994 werden de eerste Europese EMDR-trainingen gegeven in Amsterdam. Aan het einde van de training moest iedereen naar voren komen en delen hoe EMDR hun leven had veranderd. ‘Het was wel een beetje alsof je God’s gift to the world ging leren’, reflecteert Erik ten Broeke.[22] In een mailwisseling in juni 2025 nuanceert Ten Broeke zijn oorspronkelijke citaat: ‘Ik zag en zie EMDR niet als “God’s gift aan de wereld”, maar ben oprecht onder de indruk van de effecten ervan, mits goed geïndiceerd, geconceptualiseerd en uitgevoerd. Ik kan niet anders dan concluderen dat EMDR mij in mijn werk met de meest uitdagende patiënten een stuk kansrijker heeft gemaakt.’ 

Ad en Erik ontmoetten elkaar via hun gedeelde fascinatie voor EMDR. Erik ten Broeke is klinisch psycholoog en psychotherapeut en was toen al actief betrokken bij de Vereniging voor Gedragstherapie en Cognitieve Therapie (VGCt).[23] Erik volgde een hypnotherapieopleiding en werd daar geattendeerd op het artikel van Shapiro. De volgende dag paste hij de methode toe bij iemand met een muizenfobie, met succes[24]Zowel Ad als Erik stuurde in dezelfde week een artikel over EMDR naar het tijdschrift Directieve therapie (Dth), waarop de redacteur hen aan elkaar koppelde.[25] 

De eerste bijeenkomsten rondom EMDR in Nederland vonden plaats in het gebouw van de Nederlandse Vereniging voor Hypnotherapie in Utrecht..[26]‘Wat dat was? Mwah, een soort domineesdrang, denk ik’, deelde Ad de Jongh in 2013. ‘Je kunt het je patiënten gewoon niet aandoen geen goede traumatherapie te bieden.’[27] Ad is recent nog omschreven als iemand met het ‘blonde, piekerige kapsel van een newwave-zanger uit de jaren tachtig en ook wel wat van het anarchistische temperament’.[28] Hij was vroeger een fanatieke activist en heeft nog altijd de passie, energie en gebetenheid die daarbij horen. In 2013 deelt hij hoe deze activistische trekken hem ook hielpen om EMDR op de kaart te zetten: ‘Je laat je [in activisme] niet overweldigen, maar probeert de controle te pakken door een grote tegenkracht op gang te brengen. Ik heb die elementen altijd wel teruggezien in de strijd voor EMDR.’[29]

Naast de strijdvaardigheid van Ad speelde Erik ook een belangrijke rol, omdat hij connecties had binnen de VGCt en een van de meest prominente gedragstherapeuten van het land wist te overtuigen van de meerwaarde van EMDR.[30]Dit leidde tot een bepaalde vervloeiing tussen het controversiële EMDR en het geaccepteerde CGT. In Noord-Amerika gebeurde dit niet en ontstond er een strijd tussen EMDR en CGT, die EMDR verloor. Dit helpt te verklaren waarom EMDR in Nederland veel groter is geworden dan in het land van oorsprong. 

Dat wil niet zeggen dat het in Nederland gemakkelijk ging. Er was oorspronkelijk veel scepsis binnen de institutionele hulpverlening. ‘EMDR gold aanvankelijk als een alternatieve behandelwijze, vergelijkbaar met homeopathie’, schrijft hoogleraar klinische psychologie Marcel van den Hout.[31] Maar door onderzoeken, mede uitgevoerd door Marcel, kwam er ook wetenschappelijk bewijs dat EMDR werkt. Er volgden vervolgonderzoeken die nooit meer het succes van Shapiro behaalden, maar wel aantoonden dat EMDR werkt. Daarmee werd EMDR, ook in Nederland, een officiële evidence-based therapievorm voor ptss. ‘Waarom sommige collega’s nog steeds schamperen, begrijp ik niet goed. Natuurlijk, de intellectuele geboortepapieren van EMDR zijn nogal rommelig, maar dat doet er minder toe dan de uitkomsten van de klinische effectstudies en van de experimentele studies’, schrijft Van den Hout, die zelf onderzoek deed en zo zijn scepsis verloor.[32]
 

Wetenschappelijk getoetst

EMDR is inmiddels via gedegen wetenschappelijk onderzoek en meta-analyses effectief gebleken bij posttraumatisch stresssyndroom (ptss). Wel bleek uit een meta-analyse van 2020 dat zeker niet alle onderzoeken kwalitatief op orde waren. De kwaliteit was significant lager dan bij onderzoeken naar bijvoorbeeld depressie, hoewel daar ook vaak kwalitatieve slordigheden in zitten. Er waren maar vier studies die een laag risico op bias vertoonden.[33] Ook vonden de onderzoekers aanwijzingen voor publicatiebias, oftewel voor het verschijnsel dat vooral positieve onderzoeken gepubliceerd worden. Dit gebeurt overigens veel breder, aldus hoogleraar klinische psychologie Pim Cuijpers. 

Ook Shapiro’s oorspronkelijke artikel over EMDR voldeed eigenlijk niet aan de wetenschappelijke maatstaven van een RCT. Ik heb haar oorspronkelijke dissertatie gelezen en een belangrijk detail dat daarbij opvalt, is dat een van de comitéleden van haar promotieonderzoek Gerald Puk is: Shapiro’s echtgenoot. Puk was verder niet in dienst van het instituut en bij een van de andere comitéleden was niet bekend dat ze getrouwd waren.[34] Verder opvallend is dat zij in haar dankwoord nergens noemt dat Puk haar man is, maar juist naar hem verwijst als ‘Dr. Gerald Puk’, terwijl zij direct in de zin daarna haar ouders wél benoemt in hun relatie tot haar: ‘my parents’. Daarnaast had zij eerder wel gepubliceerd onder zowel haar eigen achternaam als die van haar man, maar niet bij deze dissertatie en in haar latere werk.[35] Dit roept de vraag op in hoeverre de informatie over hun huwelijk bewust werd achtergehouden in de context van haar onderzoek, en met welk doel. 

Ondanks dit rommelige begin en het lagere kwalitatieve gehalte van onderzoeken naar EMDR volgens de meta-analyse van Cuijpers, zijn er voldoende gedegen onderzoeken gedaan om EMDR met recht een evidence-based behandeling te noemen. Met wetenschappelijke evidentie waren alle vinkjes vanuit de institutionele hulpverlening gezet om EMDR serieus te nemen en binnen de zorgverzekering te vergoeden. Dat zegt enerzijds iets over EMDR en anderzijds over de maatstaven van wetenschappelijke evidentie. Meningen daarover terzijde: het stoplicht stond in 2003 op groen voor EMDR in Nederland. 

De overlap tussen kwaliteitsborging en monopolie

In het jaar dat EMDR officieel in de richtlijnen van de ggz werd opgenomen, werd ook een vereniging opgericht: de VEN (Vereniging EMDR Nederland). De Jongh was medeoprichter van de VEN. Later zette hij ook de EMDR Europe Association op.[36] De VEN is aangesloten bij de EMDR Europe Association en heeft als doel de kwaliteit van EMDR te bewaken. Volgens de officiële route mag je de opleiding tot EMDR alleen volgen als je gz-psycholoog bent. Dit betekent dat officieel alleen psychologen binnen de institutionele hulpverlening EMDR mogen geven. De VEN zet zich hiervoor in om de kwaliteit te bewaken. 

Het liefst zou de VEN deze kwaliteitsborging ook afstemmen met zorgverzekeraars. Alleen EMDR-therapeuten die zijn opgeleid door een trainer vanuit de VEN zouden dan vergoed kunnen worden. De vereniging accrediteert VEN-trainers, van wie er op dit moment in Nederland 17 zijn, onder wie Ad de Jongh zelf. Zijn opvolger bij Psytrec sinds februari 2025 is Suzy Matthijssen, de vicevoorzitter van de VEN.[37] Matthijssen en De Jongh trekken veel met elkaar op: rondom onderzoek naar EMDR, de toepassing van EMDR binnen Psytrec én de VEN. Wat van een afstand verschillende instanties lijken die elkaar bevestigen – onderzoek, praktijksucces en een wetenschappelijke vereniging – blijkt van dichtbij veel sterker met elkaar verweven te zijn, doordat dezelfde mensen erbij betrokken zijn. 

Cynisch gesteld is het vergelijkbaar met de situatie waarin de vicevoorzitter van een specifiek medicijnenmerk ook hoofd onderzoek is binnen een toonaangevend ziekenhuis waar, drie keer raden, vooral dat medicijn wordt ingezet met heel hoge succespercentages, terwijl meer onafhankelijke onderzoeken minder succesvolle resultaten laten zien. Dit komt overigens op veel plekken en bij veel therapievormen voor. EMDR is hierin niet het zwarte schaap, maar een voorbeeld van het feit dat kennisverzameling binnen instanties en instituties óók een rommelig en menselijk proces is. Iedereen heeft de belangen van de cliënt en de kwetsbare persoon voor ogen, maar mensen komen hierin soms lijnrecht tegenover elkaar te staan. Er is een risico op een closed-loop system. 

EMDR en NLP

EMDR was niet altijd een wetenschappelijke therapievorm. Het begon, volgens het bekende verhaal, als een ingeving die Francine Shapiro kreeg tijdens het wandelen. Francine groeide op in Brooklyn, waar haar vader als automonteur verschillende kleine onderneminkjes had. Ze studeerde eerst Engels aan de universiteit en werkte als docent Engels op een middelbare school. In 1974 begon ze naast haar voltijdbaan aan een PhD-programma in Engelse literatuur, dat ze niet kon afmaken omdat ze in 1979 kanker kreeg. Ze genas en besloot zich te verdiepen in psychoneuroimmunologie, de opkomende studie naar hoe de psyche verbonden was met ziekte, lichamelijke klachten, weerstand en het genezen van fysieke aandoeningen.[38] Ze was hierbij onder andere geïnspireerd door Norman Cousins, die stelde dat je met je mindset invloed kunt hebben op hoe een ziekte, zoals kanker, verloopt.[39] 

Shapiro verhuisde naar Californië en volgde in haar eigen woorden alle ‘cutting edge workshops’ die ze kon vinden. Ze raakte betrokken bij NLP (Neuro-Linguïstisch Programmeren) en werkte een periode in de sales- en administratietak van een van de medeontwikkelaars van NLP. Shapiro volgde haar opleiding tot ‘Doctor of Philosophy in Clinical Psychology’ aan de Professional School of Psychological Studies. Dit was een niet-geaccrediteerde opleidingsschool voor voornamelijk oudere studenten die avond- en weekendklassen volgden. Een aantal jaar nadat Shapiro er afstudeerde, werd de school gesloten. Volgens Willem van der Does was het opleidingsniveau grofweg vergelijkbaar met hbo-niveau in Nederland en kon Shapiro, juist doordat het niet geaccrediteerd was, in principe niet als psycholoog werken.[40] Behalve dan dat Chicago destijds een van de weinige staten in Noord-Amerika was waar je zonder officiële accreditatie wél kon toetreden tot de officiële American Psychiatric Association (APA).[41] Zo werd Shapiro gaandeweg onderdeel van de institutionele hulpverlening. 

Shapiro behaalde haar diploma met haar dissertatie over wat later EMDR zou heten, als een originele ontdekking van haarzelf. Maar in 2014 ontstond er, ver buiten het blikveld van Nederlandse psychologen, een conflict tussen Francine Shapiro en mensen uit de NLP-wereld. Binnen NLP bestaan theorieën over hoe bepaalde oogbewegingen die mensen maken iets vertellen over het soort informatie dat ze ophalen: leugen, herinnering, et cetera. Shapiro was hiermee bekend. Twee jaar vóór haar EMDR-ontdekking schreef Shapiro een artikel over NLP in een blad genaamd Holistic Life Magazine, waarin zij ingaat op de rol die oogbewegingen binnen NLP spelen.[42] Shapiro heeft later haar betrokkenheid bij NLP ontkend, tot aan haar dood. 
 

Nieuw historisch bewijs

Recent zijn sterke historische aanwijzingen gevonden voor Shapiro’s sterke affiniteit met het gebruik van bilaterale oogbewegingen, specifiek om trauma te verwerken binnen NLP. Tijdens het schrijven van dit onderzoek ben ik in contact gekomen met de Amerikaanse psycholoog Gerald Rosen, die al sinds het begin van EMDR kritische vragen stelt over de claims die gemaakt worden, mede door Francine Shapiro. Recent is hij gestuit op een foto van een krantenartikel uit 1985 over een NLP-sessie die Shapiro organiseert. Op de foto staat Shapiro bij een bord waarop de links-rechts-oogbewegingen van een NLP-schema staan. In het artikel zelf wordt benadrukt dat deze oogbewegingen specifiek helpen bij het reduceren van traumatische herinneringen.[43] De basis van EMDR lag hiermee overduidelijk niet in een realisatiemoment in 1987, maar in wat zij binnen NLP had geleerd en gezien. 

Volgens één bron zou Shapiro tijdens de allereerste trainingen in EMDR niet hebben gesproken over de bekende wandeling, maar hebben gedeeld dat zij EMDR ontdekte toen zij een bekende NLP-techniek toepaste en opmerkte dat een aantal mensen automatisch met hun ogen ging bewegen. Later zouden dit verhaal en de link met NLP zijn verdwenen.[44] Andere mensen uit de NLP-wereld stellen dat de verstrengeling tussen EMDR en NLP nog veel verder gaat. Volgens hen zou Shapiro het basisprincipe van EMDR hebben overgenomen van John Grinder. Een jaar lang werkte ze in de sales- en administratietak van een van de medeontwikkelaars van NLP, ene John Grinder.[45] Op een dag, volgens deze vertelling, zou Shapiro hem tijdens haar werk om advies hebben gevraagd. Ze had een vriendin die verkracht was en daar veel last van had. Francine wilde weten hoe ze haar zou kunnen helpen. Grinder zou haar toen hebben geadviseerd haar vriendin bepaalde oogbewegingen te laten maken, van links naar rechts, terwijl ze aan het voorval dacht, om zo bepaalde hersendelen te activeren. Dit was een nieuw oogpatroon dat hij op dat moment aan het verkennen was. 

Jaren later, in een tangoclub in Buenos Aires, hoort hij van een vrouwelijke leider van een NLP-instituut daar dat Shapiro EMDR-trainingen geeft. Bij die training moest iedereen een juridisch document ondertekenen waarin zij beloofden de techniek niet verder te verspreiden. Maar de vrouw neemt John Grinder in vertrouwen en wat blijkt: het is Grinders patroon.[46] Na het inzien van de oorspronkelijke mails van John Grinder aan andere NLP-betrokkenen blijft het moeilijk om zijn verhaal te verifiëren. Grinder is zelf ook een wat excentrieke persoonlijkheid, bekend van de grote verhalen. Wat er precies is gebeurd, blijft dus gissen. 

Wel is het zo dat er vanuit de NLP-beweging meerdere therapievormen zijn ontwikkeld die sterk op EMDR lijken. Een jaar nadat Shapiro haar onderzoek naar EMDR begon, hadden NLP-therapeuten al Eye Movement Integration (EMI) ontwikkeld, een therapeutische vorm van traumaverwerking door, drie keer raden, ritmisch je ogen te bewegen.[47] Het is maar de vraag of Francine Shapiro toevallig nét vóór haar dissertatie een groot inzicht kreeg, of voortbouwde op eerdere ideeën vanuit NLP en later een ontstaansmythe bedacht. Of dat zij tijdens een wandeling door het park bepaalde koppelingen maakte die vooral voortbouwden op ideeën uit het NLP-milieu. 

In de basis is daar niets mis mee. Ideeën ontstaan nooit in een vacuüm. Wat vooral frappant is, is dat de link met NLP lang en actief ontkend is. Binnen de wereld van NLP en EMDR zijn pittige en persoonlijke discussies gaande, waarin de nodige ad-hominemargumenten over en weer vliegen. Een interessant detail hierin is een uitwisseling in 2014, nadat Bruce Grimley het bovenstaande narratief van John Grinder deelt in een academisch artikel. Dit leidt tot een reactie van Robin Logie, die, zo blijkt uit privécorrespondentie, door Shapiro zelf is voorgeschreven.[48] In haar oorspronkelijke brief deelt Shapiro met Logie dat NLP mogelijk een van de methodologieën was die zij in de jaren ’80 evalueerde, maar duidelijk EMDR niet heeft gedefinieerd. In de uiteindelijke publicatie is deze zin van Shapiro niet meegenomen. In plaats daarvan luidt de officiële publicatie: ‘The tenets of NLP clearly have not defined the EMD(R) procedures.’’[49]

Een strategische zet

Toen ik deze informatie voorlegde aan Ad de Jongh en Erik ten Broeke, gaven zij aan Shapiro nooit over NLP te hebben horen spreken, maar dit ook niet als bijzonder schokkend of relevant te zien voor EMDR vandaag de dag. Ook hier is de informatie niet zozeer bedoeld om EMDR specifiek in diskrediet te brengen, maar om aan te tonen dat evidence-based technieken beginnen als ideeën met vaak, zoals Van den Hout het beschreef, rommelige geboortepapieren. Wat daarin ook opvallend is, is dat EMDR ook in Nederland wordt opgepakt door mensen uit NLP. Trekt de techniek mensen aan die al een bepaalde zienswijze of affiniteit hebben met dit soort benaderingen? Zit er iets van een NLP-DNA in de techniek, bijvoorbeeld in het duidelijke stappenplan dat mensen aanspreekt, zoals Ad de Jongh in gesprek als hypothese opwerpt? En wat is de functie van het loskoppelen van NLP? 

Rond de tijd dat Shapiro haar wandelingsrealisatie had, was er een groot schandaal rondom NLP in Amerika. Een van de medeoprichters van NLP stond toen, achteraf ten onrechte, voor de rechter wegens de moord op een sekswerker.[50]Juist doordat Francine Shapiro zich losmaakte van NLP en de oogtechniek als een nieuwe inventie presenteerde, was het mogelijk dat de institutionele hulpverlening ervoor openstond en dat er onderzoek naar werd gedaan, wat uiteindelijk leidde tot wetenschappelijke validering. Was dit een gelukkig toeval, of een slimme strategische zet? 

Wat NLP niet goed is gelukt, is de vertaalslag naar het wetenschappelijke milieu maken, vertelt NLP-expert Bruce Grimley in een interview. EMDR is een voorbeeld van een op NLP gebaseerd fenomeen dat die beweging wél heeft gemaakt. Ad de Jongh deelt dat dit een bewuste strategie is geweest: ‘Shapiro zei: “Zodra er met EMDR precies hetzelfde gebeurt als met NLP, dan zijn we lost,” want wanneer je de techniek gaat wegleren, kom je in het alternatieve circuit terecht. EMDR moet je serieus nemen. Dat is echt een psychotherapeutische procedure met een wetenschappelijke basis.’ 

Dat EMDR inmiddels niet meer weg te denken is uit het Nederlandse zorglandschap, komt hoogstwaarschijnlijk mede door Shapiro’s strategische keuze om zich van NLP te distantiëren. De Jongh: ‘Ik snap wel dat Shapiro niet met NLP wilde worden vereenzelvigd. Ze wilde natuurlijk niet horen dat ze “een NLP-truc” aan het wegleren was. Dat zou een soort doodsteek zijn geweest.’ Wetenschappelijke validering vraagt dus vaak ook om een bepaalde strategische benadering van hoe je je profileert. 

EMDR en de ondernemersmentaliteit 

In 1988 werd een artikel van Shapiro gepubliceerd in een wetenschappelijk tijdschrift. De resultaten waren spectaculair. Binnen één sessie zouden 100% van de cliënten genezen zijn van niet alleen ptss-klachten, maar ook van problemen rondom zelfbeeld en relaties. De psychologische wereld was verbijsterd. De mogelijkheid dat een behandeling zo snel en effectief kon zijn en bovendien een concrete vorm had, namelijk oogbewegingen, paste goed bij wat de institutionele hulpverlening zocht. De spectaculaire resultaten en het ontstaansverhaal pasten daarnaast goed bij de inspirerende welzijnsmarkt. Dit alles leidde tot nieuwsgierigheid. Zo werden er, mede door Shapiro en de mensen die zich snel om haar heen verzamelden, meer onderzoeken gedaan. Er was momentum in de markt voor EMDR. In 1990 richtte Shapiro het EMDR Institute op. Dit was niet het eerste therapeutische bedrijf dat zij begon. Sterker nog, zij had vóór haar opleiding psychologie al verschillende therapeutische ondernemingen gehad, waaronder New Age Health Services, Inc. en Human Development Institute, van waaruit zij in de jaren ’80 betaalde trainingen in NLP aanbood.[51] 

Shapiro wist van ondernemen af; haar vader had immers ook verschillende kleine ondernemingen in haar kindertijd. Maar ook hierin is de invloed van NLP zichtbaar: niet alleen op de techniek zelf, maar ook op de benadering en profileringsstijl. EMDR heeft een wow-factor, en die was al onderdeel van Shapiro’s oorspronkelijke benadering. ‘Misschien moet je het Amerikaans noemen’, reflecteert Ad de Jongh. Zo werd de eerste Europese EMDR-training in 1994 gegeven in het Krasnapolsky Hotel in Amsterdam: ‘Niemand was ooit in zo’n hotel geweest.’ EMDR bracht een Amerikaanse flair naar therapeutisch Nederland. 

Het is dan ook begrijpelijk dat veel Nederlandse psychologen met een NLP-verleden zich tot EMDR aangetrokken voelden, reflecteert Ad de Jongh: ‘Het zou heel goed kunnen dat NLP ergens in het DNA van EMDR zit.’ Een opvallend detail daarin is de rol van psycholoog Jaap Hollander die,  samen met Anneke Meijer NLP groot maakte in Nederland. De reden dat Ad oorspronkelijk naar Amerika kon, was dat Hollander mogelijkheden zag om van EMDR een NLP-techniek te maken en daarom aanbood de helft van de reiskosten te betalen. Een heus de-cirkel-is-rond-moment.

Follow the money?

In haar eerste artikel schreef Shapiro nog dat psychologen haar behandeling op basis van dat ene artikel met 75% succes konden toepassen. Dat was deels de reden waarom het zo intrigeerde. Maar later kwam zij daarop terug. Het bleek toch nodig te zijn om trainingen te volgen om EMDR veilig toe te passen en de kwaliteit ervan te bewaken. Shapiro registreerde EMDR als merknaam en zette certificeringen op. Therapeuten moesten in Amerika door Shapiro, tegen betaling, zijn opgeleid voordat zij EMDR mochten toepassen; anders had dit juridische implicaties.[52] Later, toen anderen niet dezelfde succesresultaten konden behalen als zijzelf, creëerde zij nieuwe levels die je tegen extra betaling kon volgen. Zo groeide de opleidingsmarkt verder.[53] 

Een vraag die dit snel oproept, is: wie verdient er eigenlijk aan EMDR? De meningen hierover zijn sterk verdeeld. Willem van der Does merkt over de nieuwe EMDR-levels op: ‘Ze moet zich gerealiseerd hebben dat haar ontdekking potentieel lucratief was.’[54] Ook Gerald Rosen is van mening dat Francine Shapiro goed heeft verdiend aan EMDR en voert daarvoor anekdotisch bewijs aan. De mensen die Shapiro beter en persoonlijk kenden, schetsen een heel ander beeld. Erik ten Broeke stelt daartegenover dat ‘als Shapiro één ding niet goed heeft gedaan, het wel rijk worden ervan is’.[55] Ad de Jongh en anderen beamen dat zij Shapiro niet kenden als iemand die bezig was met materiële zaken. Ook andere VEN-leden benadrukken de belangeloosheid waarmee Shapiro zich inzette om getraumatiseerde mensen met behulp van EMDR te helpen. Bij gebrek aan feitelijke duidelijkheid is het lastig om te weten waar de waarheid precies ligt. 

Wat in elk geval duidelijk is, is dat deze situatie geenszins uniek is. Oprechte overtuiging en intenties, een nauw verbonden netwerk en ondernemingsmentaliteit komen hier samen, zoals dat wel vaker het geval is. De VEN maakt duidelijk dat zij bewust hun ledencontributie en deelname aan EMDR-cursussen laag houden, en goedkoper zijn dan andere verenigingen in hun branche.[56] Als stichting zijn zij afhankelijk van betrokken vrijwilligers en is er geen duidelijk winstoogmerk. De vraag wie er verdient aan EMDR roept de bredere vraag op in hoeverre commerciële belangen binnen de hulpverlening passend worden gevonden. Dat de kritische vraag ‘Wie wordt er rijk van?’ specifiek rond EMDR wordt gesteld, is daarin tekenend voor de zondebokfunctie die EMDR heeft gekregen door haar plek in de publieke spotlight. Is dit een op de persoon gespeelde drogreden? In sommige gevallen lijkt dat zo te zijn, maar tegelijkertijd is de rol van financiële belangen bij therapeutische en medische interventies een belangrijk en gevoelig gespreksonderwerp. Mag commercie een rol spelen in het helpen van kwetsbare mensen, en zo ja, welke risico’s brengt dat met zich mee?

Vandaag de dag past de VEN, als antwoord op de wildgroei aan alternatieve EMDR-opleidingen, een vergelijkbare strategie toe als Shapiro. Buiten de institutionele hulpverlening is er namelijk ook een wildgroei aan EMDR-opleidingen die je kunt volgen. Zelf heb ik me eens uit wachtlijstwanhoop aangemeld voor een ‘EMDR-retraite’ waarbij je voor 1850 euro bij een hbo-psycholoog drie dagen achter elkaar in een huisje op de hei vier uur EMDR per dag kon krijgen. Nadat ik het geld al had betaald, via een crowdfunding, werd mijn ‘retraite’ vijf dagen van tevoren geannuleerd, omdat men het vanwege mijn ptss tóch niet aandurfde. Dit is precies het probleem waar de VEN zich zorgen om maakt. Daarom hebben zij de titel EMDR-therapeut VEN® gecreëerd, waarvoor je als gz-psycholoog een vervolgopleiding tot ‘EMDR Europe Practitioner’ moet afronden.[57] Het is niet duidelijk of er veel geld zit in EMDR, zowel vroeger als nu, maar dit laat wel zien hoe marktdenken en commercie onderdeel zijn van het creëren van een duidelijk merk en een sterke monopoliepositie in de therapeutische markt. De therapieën die je als hulpzoeker krijgt, zijn namelijk ook betaalde producten met hun eigen markt, marketing en concurrentie. Het is niet ondenkbaar dat Shapiro de naam ‘EMDR’ koos om duidelijker onderscheid te maken tussen haar product en de ‘EMI’ vanuit NLP. Dat is speculatie, want zeker weten doen we het niet. 
 

De vraagstukken die EMDR als casus blootlegt 

‘EMDR is ontzettend goed in de markt gezet door een aantal enthousiaste ondernemers’, stelt gz-psycholoog en EMDR-therapeut Arno Beugels.[58] Het was deze ondernemingszin die EMDR op de kaart zette en ervoor zorgde dat er officiële instanties én onderzoeken kwamen om de werking van EMDR aan te tonen. De overtuiging dat EMDR dé oplossing biedt en dat wij in Nederland dit als enige land op waarde beginnen te schatten, leeft nog steeds. Dat dit ook een bepaalde autoriteit en financiële voordelen heeft opgeleverd, wordt door velen oprecht als bijzaak ervaren. Anderen zijn daar cynischer over. Is het passend om één specifieke methode zo centraal te stellen en als het ware te verkopen? En wat is die methode precies? 

Francine Shapiro heeft zelf twee rebrandings doorgevoerd. Eerst veranderde ze de naam van EMR (Eye Movement Reprocessing) in EMDR. In 2002 schrijft Shapiro dat de therapievorm beter Reprocessing Therapy genoemd zou kunnen worden.[59] Die naam beklijft niet, maar de beweging van een specifieke techniek naar een bredere therapie is wel doorgezet, ook nu nog binnen de VEN. De VEN richt zich namelijk op het uitwerken van een EMDR-methode die uitstijgt boven de specifieke techniek. Dat is deels te begrijpen als een logische ontwikkeling in hoe kennisproductie vaak ontstaat, maar er valt ook een strategische interpretatie aan te geven. 

Een behandelmethode in ontwikkeling

Want wat blijkt? De unique selling point van EMDR – de EM, oftewel oogbewegingen – is helemaal niet essentieel. Daarom kun je nu ook EMDR doen zonder oogbewegingen. Eerst werd gedacht dat bilaterale stimulatie, dus bewegende lichtjes of wisselende tonen en trillingen, noodzakelijk was, maar ook dat blijkt niet per se het geval te zijn. Op dit moment wordt gedacht dat EMDR werkt omdat het werkgeheugen belast wordt en daardoor als het ware minder ‘ruimte’ heeft voor de nare beelden. Die werkgeheugenbelasting kan op allerlei manieren worden opgewekt. Maar daarmee verliest EMDR ook een deel van haar unieke karakter. Exposure, dus het terugdenken aan heftige gebeurtenissen, wordt al langer gecombineerd met afleiding. Gerald Rosen heeft de ‘paarsehoedtherapie’ bedacht (purple hat therapy) als absurd voorbeeld van hoe niet-werkzame onderdelen, zoals een paarse hoed of oogbewegingen, als oplossing worden gezien in een situatie waarin ook werkzame onderdelen aanwezig zijn, zoals exposure en CGT.[60] Het is dus de vraag wat EMDR nog precies kenmerkt als een unieke benadering, behalve een goed opgezette merknaam met een sterke lobby en belangenbehartiging binnen de ggz, die bijzonder goed aansluit bij onze op efficiëntie gerichte benadering van therapeutische zorg. De beweging binnen de VEN om de techniek meer los te laten en tegelijk de methode en het grotere merk te bewaken, is in dat licht een passende keuze. 

Maakt het uit? Zeker als de meeste mensen er in de praktijk goed op lijken te reageren? De EMDR-hype is niet ongevaarlijk. Te snel EMDR toepassen kan betekenen dat mensen meer passende hulp mislopen.[61]Daarnaast is het de vraag of datgene wat EMDR wél goed lijkt te doen, namelijk het afhalen van de emotionele lading van herinneringen of beelden, altijd wenselijk is. EMDR is in veel opzichten een vorm van exposure en juist het ontdekken dat je traumatische herinneringen in alle heftigheid aankunt, geeft mensen op de lange termijn mogelijk het meeste vertrouwen. EMDR kan daarin ook, juist doordat de nadruk ligt op het desensitiseren van specifieke beelden of herinneringen, deels een schijnoplossing bieden die in meer stressvolle situaties geen stand houdt,[62] iets wat ik uit mijn eigen leven herken. 

Op de korte termijn nemen klachten af, maar mijn ervaring is dat er meer nodig is om trauma’s echt te verwerken. EMDR is vooral D: het wegnemen van emotionele lading bij heel specifieke beelden in je hoofd. Het idee dat daarmee veel meer wordt opgelost, berust op schijnvertrouwen. Ik heb zelf, verspreid over verschillende periodes, in totaal bijna een jaar aan wekelijkse EMDR-sessies gehad, in combinatie met rescripting en andere therapievormen. Een wondermiddel is het in mijn beleving dus zeker niet. Daarnaast heb ik psychologen gehad die zo overtuigd waren van EMDR dat ik, toen ik informeerde naar alternatieve behandelvormen, te horen kreeg dat zij, als ik me ‘ervoor openstelde’, veel resultaat konden beloven met EMDR en dat mijn scepsis een uiting was van een traumaneiging om de controle te willen vasthouden. De overtuigingskracht rondom EMDR is soms zo sterk dat die niet overeenkomt met de daadwerkelijk beschikbare data over de efficiëntie van de behandeling, want sinds Shapiro’s onbedoeld frauduleuze onderzoek is nooit meer een effectiviteitsscore van 100% bereikt – of je er nu ‘in gelooft’ of niet. 

Afsluitende observaties

EMDR is een duidelijk voorbeeld van hoe moderne spiritualiteit, de welzijnsmarkt én de institutionele hulpverlening samenkomen om een therapeutisch succesvol product te creëren. De oorsprong van EMDR ligt in NLP en in meer holistisch-alternatieve benaderingen van welzijn, waar de wetenschap tot op de dag van vandaag de wenkbrauwen bij optrekt. Het ontstaansverhaal van Francine lijkt duidelijk een mythe te zijn, mogelijk met het bewuste doel om de techniek te distantiëren van NLP. Dat leidde tot wetenschappelijke validering, hoewel de consensus uitblijft over wat die validering van therapeutische technieken daadwerkelijk aantoont en in hoeverre RCT’s überhaupt meetbaar maken wat zij proberen inzichtelijk te krijgen. In Nederland was het de samenwerking tussen CGT en EMDR die leidde tot de grote populariteit van de techniek binnen de ggz, in combinatie met de ondernemerstalenten van de betrokken partijen. 

Opvallend is dat juist veel voormalige EMDR-beoefenaars met nieuwe vormen en grote claims komen. Zo zijn er nu losse onderzoeken naar de combinatie van EMDR en paardentherapie. Een op EMDR gebaseerde therapievorm is de CREF-methode, die door minstens zeventig behandelaars in Nederland zou worden aangeboden. Bij deze therapievorm zou alles, van ADHD, allergieën en kanker, zijn oorsprong hebben in prenatale geboortes en opgelost kunnen worden door hypnose – het liefst liggend op een paard – en EMDR op teruggevonden trauma’s uit de baarmoeder.[63] Ook de ‘Whoosh!’-therapie, oftewel Visual Schema Displacement Therapy (VSDT), waarbij de therapeut je ogen in een cirkel laat bewegen, een diagonale swipe-beweging maakt en ‘Whoosh!’ roept, is in Nederland in opmars en zou nóg efficiënter blijken dan EMDR.[64] Ad de Jongh en Suzy Matthijssen zetten zich actief in om deze therapievorm naar Nederland te brengen en het wetenschappelijke onderzoek van de grond te krijgen, zodat ook VSDT een evidence-based behandeling binnen de ggz kan worden.[65] Ook deze therapievorm lijkt overigens van oorsprong verbonden te zijn met NLP.[66] Hoogleraar klinische psychologie Willem van der Does schrijft, met een bijna hoorbare verzuchting tussen de regels door: ‘De geschiedenis herhaalt zich nooit, behalve in de klinische psychologie.’[67] 

De geschiedenis herhaalt zich aan alle kanten, ook buiten de psychologie, maar juist hier wordt een patroon zichtbaar dat ook opgaat voor andere therapeutische ontwikkelingen, zoals Freuds psychoanalyse.[68] Binnen dit patroon wordt een therapie ontwikkeld vanuit een charismatisch en sensationeel begin, vervolgens wetenschappelijk gelegitimeerd en onderwezen zonder dat hetzelfde succes wordt bereikt, en inspireert deze beweging daarna weer een golf aan nieuwe alternatieve toepassingen. EMDR is een voorbeeld van hoe therapievormen groot worden in een systeem waarin wetenschap, markt en zingeving elkaar wederzijds versterken. In dat systeem bepaalt niet één criterium de legitimiteit van een behandeling, maar een complex samenspel van factoren.

Dat EMDR waarschijnlijk wortelt in NLP-technieken uit de new-agecultuur van de jaren tachtig, doet niets af aan het feit dat de methode sommige mensen helpt, maar zegt wel veel over de poreuze scheidslijnen tussen het wetenschappelijke, commerciële en holistisch-levensbeschouwelijke domein. De legitimiteit van therapievormen is uiteindelijk diffuus. Die ontstaat niet enkel uit empirisch bewijs, maar uit de interactie tussen populariteit, complexe belangen, onderzoek, overtuiging en systeemdynamiek. De succesformule voor een therapeutische interventie ligt ergens in die combinatie. Het risico is dat dit proces verborgen raakt achter gladgestreken narratieven en gedeeltelijk kunstmatige scheidingen binnen wat in werkelijkheid een kleine groep is die verschillende posities bekleedt. Dit kan leiden tot een closed loop en een vorm van zelfreferentie en zelflegitimering die aan de buitenkant niet direct zichtbaar is. Juist daardoor is EMDR niet uniek, maar exemplarisch. 

 Eindnoten

 

1. Ongeveer 7000 GZ-psychologen zouden een EMDR-opleiding hebben gevolgd bij een van de 17 ‘EMDR Europe Accredited Trainers’ en zijn lid van de VEN. Daarnaast zijn er psychologen die wel de VEN-opleiding hebben gevolgd, maar geen lid zijn. Ook de onofficiële EMDR-therapeuten, zowel binnen als buiten de ggz, zijn hierin niet meegeteld. Deze inschatting is gebaseerd op het ledenaantal van de VEN, zoals geconcludeerd door Lorette Harbers. 

Jiska Weijermans, voorzitter van de Vereniging EMDR Nederland (VEN), licht toe dat uit het jaarrapport van 2024 van de EMDR Europe Association (juni 2025) blijkt dat niet Nederland, maar Noorwegen het hoogste aantal EMDR Europe practitioners per hoofd van de bevolking heeft. EMDR Europe is een internationale vereniging waarbij 41 (Europese) landen zijn aangesloten. Volgens dit rapport heeft Noorwegen 84,8 practitioners per 1 miljoen inwoners. Nederland staat op de tweede plaats met 77,49 per miljoen inwoners, gevolgd door Zwitserland met 54,7 per miljoen. 

Van de circa 7000 EMDR-therapeuten die zijn aangesloten bij de VEN en werkzaam zijn in Nederland, zijn volgens Weijermans in juni 2025 echter slechts 1387 therapeuten geregistreerd als ‘EMDR Europe practitioner’. Dat betekent dat ongeveer 20% van de werkzame EMDR-therapeuten wordt meegeteld in de meting van EMDR Europe. 

Daarbij komt dat niet alle psychologen met een EMDR-opleiding lid zijn van de VEN. Bovendien is het mogelijk om lid te worden bij de start van een opleiding en lid te blijven, ook wanneer de opleiding niet wordt afgerond, zoals Lorette Harbers in gesprek toelichtte. Het precieze aantal EMDR-therapeuten blijft daarmee onduidelijk. Er zijn echter voldoende aanwijzingen om te veronderstellen dat Nederland een van de landen is met het hoogste aantal EMDR-therapeuten ter wereld, zoals ook door Harbers wordt geconcludeerd. Lorette Harbers, “EMDR: Populaire traumatherapie nader bekeken,” Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (NTvG) (2025): 1. 

2. Op Google trends in de periode 2004 tot 2025 staat Nederland op nummer één met 100%. Op de tweede plek staat Frankrijk met een score van (40%), België (33%) en de Verenigde Staten, waar de therapievorm oorspronkelijk vandaan komt (25%); https://trends.google.com/trends/explore?date=all&q=CGT,EMDR&hl=nl

3. Ad de Jongh et al., “The Status of EMDR Therapy in the Treatment of Posttraumatic Stress Disorder 30 Years After Its Introduction,” Journal of EMDR Practice and Research 13, no. 4 (2019): 261–269.

4. De Jongh et al., “Status of EMDR,” 261–269.

5. Marcel van den Hout, “Hoe de scepsis uit het lab verdween,” Skepter 33 (2020): 17.

6. Marcel van den Hout en Iris Engelhard, “Hoe het komt dat EMDR werkt,” Directieve Therapie 31, no. 1 (2011); Willem van der Does, “Hoe het werkt met EMDR,” Directieve Therapie 31, no. 1 (2011): 24–31, https://www.directievetherapie.nl/downloads/DT-31-1-24.pdf.

7. Nathalie Ekelmans, “Drang EMDR-protocol vermindert krabgedrag bij atopische dermatitis en prurigo nodularis,” MedNet (2023), https://www.mednet.nl/nieuws/drang-emd-protocol-vermindert-krabgedrag-bij-atopische-dermatitis-en-prurigo-nodularis/; Maarten van Gestel, “Wildgroei aan ‘beunhaas-behandelaars’ bij populaire traumatherapie EMDR,” de Volkskrant, [datum ontbreekt], https://www.volkskrant.nl/.

8. Pim Cuijpers et al., “Eye Movement Desensitization and Reprocessing for Mental Health Problems: A Systematic Review and Meta-analysis,” Cognitive Behaviour Therapy 49, no. 3 (2020): 165–180, https://doi.org/10.1080/16506073.2019.1703801.

9. Flip Jan van Oenen, Het misverstand psychotherapie (2019), 34.

10. Cuijpers et al., “Eye Movement Desensitization,” 165–180.

11. Suzanne Weusten, “Van traumatherapie tot wondermiddel",  Skepter Jaargang 38(1) (2025): 28–29.

12. Weusten, "Van traumatherapie tot wondermiddel", 29.

13. Ad de Jongh et al., eds., EMDR in Nederland: Een bijzondere reis, Vereniging EMDR Nederland (2013): 57.

14. De Jongh et al., EMDR in Nederland, 50–51.

15. Mirthe Diemel, “Wat is EMDR-therapie?,” Vriendin, 30 juli 2025, https://www.vriendin.nl/nieuwtjes/emdr-therapie/.

16. PSYTREC, “Homepage,” geraadpleegd 26 februari 2026, https://psytrec.nl/.

17. “Francine Shapiro Obituary,” The Guardian, 15 juli 2019, https://www.theguardian.com/science/2019/jul/15/francine-shapiro-obituary.

18. Gerald Rosen en Leslie Pankratz, “Eye Movement Therapies, Purple Hats and the Sagan Standard,” Skeptical Inquirer 48, no. 2 (2024).

19. Willem van der Does, De magie van genezing: Radicale ideeën uit de geschiedenis van de psychiatrie (Amsterdam: Alfabet Uitgevers, 2023), 168.

20. Gerald Rosen, persoonlijke e-mail aan auteur, [datum ontbreekt].

21. Maarten van Gestel, “Twee dagen les, geen toetsing en je kan complexe trauma’s behandelen,” de Volkskrant, 8 oktober 2020, https://www.volkskrant.nl/kijkverder/v/2020/twee-dagen-les-geen-toetsing-en-je-kan-complexe-traumas-behandelen~v401587/.

22. Ad de Jongh et al., eds., EMDR in Nederland, 18.

23–27. De Jongh et al., EMDR in Nederland, 14–28.

28. Nina Polak, “Dit is de behandeling die de wereld belooft te verlossen van trauma,” De Correspondent, 20 juni 2020.

29–30. De Jongh et al., EMDR in Nederland, 19, 38.

31–32. Van den Hout, “Hoe de scepsis uit het lab verdween,” 17.

33. Harbers, “EMDR: Populaire traumatherapie,” 2.

34. Gerald Rosen, persoonlijke e-mail aan auteur, [datum ontbreekt].

35. National Library of Australia, “Catalogue Record 2565247,” https://catalogue.nla.gov.au/catalog/2565247.

36. Psycho-Trauma Expertise Center, “Ad de Jongh,” geraadpleegd 26 februari 2026, https://www.psycho-trauma.nl/medewerkers/ad-de-jongh/.

37. Weusten, “Interview met Pim Cuijpers,” 28.

38. M. Luber en Francine Shapiro, “Interview with Francine Shapiro,” Journal of EMDR Practice and Research 3 (2009): 218.

39. Luber en Shapiro, “Interview,” 218.

40. Van der Does, De magie van genezing, 169.

41. Rosen, persoonlijke e-mail.

42. Gerald M. Rosen, “Revisiting the Origins of EMDR,” Journal of Contemporary Psychotherapy 53 (2023): 291.

43. Foto gedeeld door Gerald Rosen aan auteur, [publicatie in voorbereiding].

44. Connirae Andreas, NLP History: EMDR, EMI and Wingwave (2021), PDF.

45. Rosen, “Revisiting the Origins,” 293.

46. John Grinder, geciteerd in correspondentie gedeeld door Bruce Grimley aan auteur.

47. Bruce Grimley, “Origins of EMDR – A Question of Integrity?,” The Psychologist 27 (2014): 561.

48. Rosen, “Revisiting the Origins,” 292–293.

49. Robert Logie, “EMDR: Origins and Anomalies,” The Psychologist 27 (2014): 638–639.

50. “Psychotherapist Not Guilty in Prostitute’s Murder, Jury Finds,” Los Angeles Times, 29 januari 1988.

51. Rosen, “Revisiting the Origins,” 291–292.

52–54. Van der Does, De magie van genezing, 172–173.

55. De Jongh et al., EMDR in Nederland, 27.

56. Jiska Weijermans, persoonlijk interview met auteur, [datum ontbreekt].

57. Harbers, “EMDR: Populaire traumatherapie”; zie ook Vereniging EMDR Nederland, “Lidmaatschap,” https://emdr.nl/lidmaatschap/.

58. Harbers, “EMDR: Populaire traumatherapie,” 3.

59. De Jongh et al., EMDR in Nederland, 38–39.

60. Gerald M. Rosen en Gerald C. Davison, “Psychology Should List Empirically Supported Principles of Change (ESPs) and Not Credential Trademarked Therapies,” Behavior Modification 27, no. 3 (2003): 300–312.

61. Weusten, “Interview met Pim Cuijpers,” 29.

62. Van der Does, De magie van genezing, 177.

63. Van Gestel, “Twee dagen les.”

64. Maria Bekendam, “EMDR en VSDT – hoe zit het ermee?,” VGCt Kennisnet, 4 april 2024, https://kennisnet.vgct.nl/emdr-en-vsdt-hoe-zit-het-ermee/.

65. Vereniging EMDR Nederland, “Visual Schema Displacement Therapy in vergelijking met EMDR,” video.

66. Best Hypnosis Scripts, “NLP Swoosh Exercise,” geraadpleegd 26 februari 2026, https://besthypnosisscripts.com/metaphor-therapy/nlp-techniques/nlp-metaphor-therapy-swoosh-exercise/.

67. Van der Does, De magie van genezing, 178.

68. Maria Popova, “The Freud Files: How Freud Engineered His Own Myth,” The Marginalian, 23 april 2012, geraadpleegd 26 februari 2026, https://www.themarginalian.org/2012/04/23/the-freud-files/.