IHet EMDR-land

In geen land ter wereld is de psychotherapeutische techniek EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) zo populair als in Nederland. Wij hebben het hoogste aantal officiële EMDR-therapeuten ter wereld per hoofd van de bevolking.[1]  Ons online zoekgedrag laat zien dat we, verre weg, de meeste interesse in de therapievorm hebben wereldwijd.[2] Nederland is, na de Verenigde Staten, het land dat het meeste wetenschappelijke onderzoek naar EMDR verricht.[3] Hier speelt de man die EMDR oorspronkelijk naar Nederlandse bodem bracht, Ad de Jongh, een belangrijke rol in. [4] 

Er was oorspronkelijk veel sceptici binnen de institutionele hulpverlening. ‘EMDR gold aanvankelijk als een alternatieve behandelwijze, vergelijkbaar met homeopathie’, schrijft hoogleraar klinische psychologie Marcel van den Hout.[5] Maar door onderzoeken, mede uitgevoerd door van Houten, kwam er ook wetenschappelijk bewijs dat EMDR werkt. De huidige hypothese die de werking van EMDR verklaard,[6] namelijk de werkgeheugenbelasting-hypothese, is door o.a. van Houten opgesteld en wordt onder Nederlandse psychologen ondertussen breed aangenomen als feit. 

Ook de publieksinteresse voor EMDR is groot: dit leidt tot veel positieve én veel kritische aandacht. Vanaf het begin van de introductie van EMDR leidt dit tot bepaalde gespannen relaties en betrekkingen in de wereld van de (klinisch) psychologen, waarbij tot op de dag van vandaag de emoties hoog oplopen. Hoe kan een therapietechniek in ongeveer de span van mijn leven uitgroeien tot een niet weg te denken onderdeel van het therapeutisch landschap? Wat vertelt het succes van EMDR ons over hoe wetenschappelijke validering en trendgevoeligheid interacteren? 

EMDR in Nederland anno nu

Waar klassieke praattherapie zich richten op praten en een interactie met de therapeut, zou EMDR snel en efficiënt psychisch lijden wegnemen door bepaalde verwerkingsprocessen in de hersenen als het ware aan te zwengelen. Volgens sommige therapeuten werkt EMDR niet alleen voor allerlei emotionele problemen, ook voor lijfelijke problemen, zoals jeuk en allergieën.[7] Het idee achter EMDR is dat je aan traumatische herinneringen terug denkt en tegelijkertijd andere taken doet. Hierdoor wordt de herinnering vlakker en gaat de emotionele lading eraf, wat overigens zowel geldt voor positieve als negatieve emoties. Het zou zelfs mogelijk online werken, wat voor de mensen die de zorgkosten moeten drukken als muziek in de oren klinkt. Zelf heb ik maandenlang huilend voor een balk gezeten, terwijl gekleurde lichtjes heen en weer bewogen. Ik heb ook EMDR gevolgd met geluidjes, buzzers in mijn enkels, boksend en zelfs terwijl ik met paarden door een grasveld liep, allemaal binnen de vergoede ggz. 

Overigens is EMDR officieel alleen bedoeld met een strak protocol waar boksen en paarden geen deel vanuit maken. EMDR in bilaterale vorm, dus met bilaterale visuele of auditieve stimulatie, is met RCT’s (Randomised Controlled Trials) effectief gebleken bij het reduceren van de klachten die samenhangen met de DSM-5 classificatie posttraumatisch stresssyndroom (ptss).[8] Echter, de consensus ontbreekt over hoe effectief de behandeling is voor het behandelen van andere classificaties en in hoeverre EMDR effectiever is dan andere therapietechnieken. Dit past bij een grotere trend de afgelopen vijftig jaar waarin geen enkele therapietechniek bij meta-analyses significant effectiever is gebleken dan de rest.[9] Daarnaast blijkt ook uit meta-analyses dat de wetenschappelijke onderzoeken die een hoger positief effect laten zien, de onderzoeken zijn met verhoogd risico op bias, waarover later meer.[10]
 

Een grote behandeling, een kleine doelgroep

Voor een techniek die enkel evidence-based is voor ptss, een classificatie die circa 3% van de Nederlanders elk jaar krijgt toegekend in de ggz, is het frappant dat EMDR zoveel aandacht krijgt. De overgrote groep van de Nederlanders lijdt niet aan de klachten die bij ptss horen, maar die geclassificeerd worden onder angststoornissen of depressieve stoornis. In de praktijk wordt ook hier EMDR voor ingezet. Dit heeft ertoe geleid dat de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie in de behandelrichtlijn voor angst- en dwangstoornissen een waarschuwing geplaatst over het te snel kiezen van EMDR als behandelmethode.[11] Hoogleraar klinisch psychologie Pim Cuijpers, die betrokken was bij de meta-analyse naar EMDR, schrijft dat EMDR bepaalde voordelen heeft. Maar hij stelt dat VEN de behandeling EMDR te agressief aan het promoten is: ‘Ik vind dat niet gepast bij psychologische behandelingen van kwetsbare mensen. Je moet therapieën niet gaan uitventen. Het zijn geen tandenborstels’.[12] 

De Vereniging voor EMDR in Nederland, de VEN, krijgt vaker kritiek vanuit collega’s. Bepaalde leden delen dat ze dit ervaren als een gerichte aanval die vanaf het begin van de introductie van EMDR is ingezet vanuit bepaalde academische kringen. Zo deelt een lid in 2013: ‘Wij vormden een vriendengroep, samen sterk geworden door de boze buitenwereld, die heel veel shit over ons heeft uitgestort.’ [13] Er lijkt een bepaalde mate te zijn waarin EMDR, mogelijk door hoe het de aandacht trekt, een zondebok-functie krijgt, waarbij bredere problemen en tendensen die ook bij CGT of andere therapievormen spelen, specifiek worden uitgelicht als kritiek op enkel EMDR. 

Sektarisch of gewoon enthousiast?

Tegelijkertijd is het juist het enthousiasme van de EMDR-aanhangers die tot scepsis leidt bij anderen. Zoals verderop zal blijken, heeft EMDR een bepaalde positioneringsbenadering en gevoel voor ondernemerschap en marketing. De VEN was, vooral in de eerste jaren, een hechte groep onder de charismatische leiding van Ad de Jongh en klinisch psycholoog en psychotherapeut Erik Ten Broeke. Er ontstond een sterke groepsidentiteit rondom EMDR, die volgens sommigen een wat ‘sektarisch’ randje kon hebben, zo sterk was de overtuiging in deze techniek. Tijdens hun eigen oprichting in 2003 vergelijkt VEN zich gekscherend met een religie in een komische entr’acte waar een bepaalde zelfspot in doorklinkt:

‘In den beginne was er Francine Shapiro en het traumaland was woest en leeg en er was veel lijden. Toen schiep zij het Beeld. En zij zag dat het goed was.’ In de rest van de anekdote worden Ad en Erik vergeleken met apostelen die voor de leeuwen worden gegooid. Er wordt grappend gesproken over collega’s die zich in toenemende mate bekeren en het verschijnen van de EMDR-kinderbijbel en het begin van de vereniging. [14] Nog steeds is er een bepaalde ‘rocksterrenstatus’ voor bekende EMDR-psychologen met een voelbare ‘hallelujasfeer’ op congressen. Het groepsgevoel en de fanatieke overtuiging die onder EMDR-therapeuten vanuit de VEN te vinden zijn, kan wel haast iets religieus hebben, hoewel de VEN zich nu bewust inzet om dat imago te veranderen.

De VEN professionaliseert verder, maar blijft daarin een media-gevoelig profiel hebben én ook de media daarin op te zoeken op manieren die niet vaak voortkomen in de klinische psychologie. Zo deelt oud-voorzitter van de Vereniging EMDR Nederland, Annemieke Driessen, in een interview met het tijdschrift Vriendin: ‘Je kunt EMDR zelfs inzetten voor fijne herinneringen. Bijvoorbeeld als je relatie over is maar je moeilijk kunt loskomen van je ex, omdat je steeds denkt aan alle fijne momenten samen. EMDR-therapie kan dan helpen om die beelden neutraler te maken, zodat de ‘fijnheid’ eraf gaat en iemand door kan met zijn of haar leven.’[15] Ook Ad de Jongh, die EMDR op de kaart zette in Nederland, is soms in opspraak voor zijn grote claims. De Jongh was tot recent hoofd Wetenschappelijk Onderzoek bij Psytrec, een specialistische GGZ instelling die stelt dat binnen slechts een paar dagen meer dan 70% van hun cliënten hun ptss-diagnose verliezen.[16] Dit zou, indien het klopt, wonderbaarlijk zijn. 

EMDR raakt aan een ander interessant vraagstuk: hoe bewaak je de kwaliteit van groeiende therapievormen? Hoewel leden van de VEN zich inzetten om de relevantie van EMDR op de kaart te zetten, ook bij andere (DSM-5-TR) doelgroepen, zijn ze tegelijkertijd kritisch op de groei van EMDR buiten de VEN om. Ze maken zich zorgen om de groei van particuliere EMDR-therapeuten. De VEN biedt verschillende accreditatie-programma’s. De meeste psychologen die EMDR toepassen binnen de ggz zijn dan ook VEN-geaccrediteerd. Deze bescherming van de kwaliteit van EMDR wordt door anderen weer gezien als een monopolie positie die bevraagd moet worden… Wat ons weer terug brengt bij de vraag: in hoeverre is de VEN hierin exemplarisch voor ontwikkelingen die ook rondom andere behandelvormen gaande zijn, maar minder aandacht krijgen?

EMDR als casus

EMDR is een interessante casus voor hoe populaire therapeutische technieken tot stand komen én aan wetenschappelijke validering komen. Om te begrijpen waarom EMDR in Nederland zo kon groeien, helpt een eenvoudig maar verklarend model: de Nederlandse therapiecultuur bestaat uit drie overlappende krachtenvelden. Ten eerste is er de institutionele hulpverlening: vergoede zorg, evidence-based praktijken, protocollen en kwaliteitskaders, waarbinnen psychologie en richtlijntherapieën als CGT en EMDR vallen. Ten tweede is er de welzijnsmarkt: een particuliere markt waar mensen therapeutische producten en diensten kopen, van opleidingen en retraites tot kaartensets en zelfhulpboeken; ook het therapeutisch consumeren van ogenschijnlijk gewone producten hoort daarbij. Ten derde is er de moderne spiritualiteit: een brede zingevingsbeweging met een holistische benadering, waarin naar binnen keren en zelfzorg leiden tot beloften van heelheid, wijsheid en geluk. 

Onze hedendaagse therapiecultuur in Nederland kenmerkt zich door de interactie tussen deze drie krachtenvelden die elkaar enkel oppervlakkig lijken tegen te spreken, maar bij scherpere analyse elkaar versterken en in elkaar versmelten. De grenslijnen raken steeds poreuzer. Wat in psychologenpraktijken gebeurt, wordt gevoed door inzichten en accenten uit de commerciële markt, die op haar beurt put uit een grotere niet-religieuze levensbeschouwelijke beweging van waarin de commodificatie van spiritualiteit en zelf-exploratie centraal staat. Wie goed kijkt naar EMDR en de origine en opkomst van EMDR in Nederland ziet hoe EMDR zich precies beweegt op het snijvlak van deze drie krachtenvelden en mogelijk zelfs haar aantrekkingskracht dankt hieraan. 

Het begin: richting wetenschappelijke validatie

EMDR werd, volgens het bekende origine-verhaal, in mei 1987 ontdekt door de Amerikaanse Francine Shapiro, toen ze bij toeval ontdekte tijdens een boswandeling dat haar oogbewegingen ervoor zorgde dat moeilijke emoties afzakten: ‘De gedachten waren niet meer zo storend. Ik wilde zien of het ook zou werken als ik het bewust deed, dus dacht ik aan iets dat mij dwarszat, bewoog mijn ogen op dezelfde manier en zag hetzelfde gebeuren.’[17]  Dit is het verhaal dat psychologiestudenten te leren krijgen en dat wijdverspreid is geraakt. Het klinkt als een idyllisch eureka-moment en dat roept de vraag op: is het ook écht zo gelopen? 

Voordat een therapievorm in officiële richtlijnen terecht komt en vergoed wordt vanuit de zorgverzekering, moet het eerst door een wetenschappelijke keuring. Francine Shapiro gebruikt haar ontdekking voor een promotieonderzoek dat ze het jaar na haar oorspronkelijke ontdekking afrondde en publiceerde. Het onderzoek was een (kwalitatief slecht uitgevoerde) RCT, een gerandomiseerde klinische trial, waarbij elf mensen EMDR kregen en elf mensen niet. In 1989 publiceerde Francine Shapiro een wetenschappelijk artikel over dit onderzoek en introduceerde haar ontdekking aan de psychologische wereld.[18]

Volgens deze wetenschappelijke publicatie was 100% in één sessie genezen. ‘Meestal kondigen vernieuwingen zich aan doordat op conferenties wordt gerapporteerd over een casus of vooronderzoek, maar dit onderzoek kwam uit de lucht vallen’, schrijft hoogleraar Willem van der Does.[19] Volgens psycholoog Gerald Rosen, die al jaren zich verdiept in de historische achtergrond van de EMDR-ontwikkeling en hier kritisch over schrijft, zou editor van het wetenschappelijke tijdschrift in kwestie lang om inhoudelijke veranderingen van Shapiro hebben gevraagd, zonder reactie te krijgen. Daarmee is het artikel gepubliceerd, zonder de peer-review en selectie die normaliter gebruikelijk is bij wetenschappelijke publicaties.[20] 

De ontdekking in Nederland

Ad de Jongh kwam het artikel van Shapiro tegen toen hij bezig was met zijn promotieonderzoek. In 1992 was Ad de Jongh de eerste Nederlander die de EMDR-behandelmethode aangeleerd kreeg. Ad de Jongh was net afgestudeerd in de klinische psychologie, naast zijn werk als tandarts. Daarnaast volgde hij cursussen in neuro-linguïstisch programmeren (NLP), een oorspronkelijk Amerikaanse methode die belooft mensen meer invloed en sturing te geven, bijvoorbeeld ook in het bedrijfsleven. Later ging hij daar ook zelf workshops in geven. Ad reist in 1993 weer terug voor zijn Level II-Training en vraagt Shapiro aan hem of wilde helpen de eerste Europese cursussen te organiseren in Amsterdam.[21] In 1994 wordt de eerste Europese EMDR-trainingen gegeven in Amsterdam. Aan het einde van de training moest iedereen naar voren en delen hoe EMDR hun leven had veranderd. ‘Het was wel een beetje alsof je God’s gift to the world gaat leren’, reflecteert Erik ten Broeke.[22]

Ad en Erik ontmoette elkaar via hun gedeelde fascinatie voor EMDR. Erik ten Broeke is klinisch psycholoog en psychotherapeut en was toen al actief betrokken was bij de Vereniging voor Gedragstherapie en Cognitieve therapie (VGCt).[23] Erik deed een hypnotherapie-opleiding en werd daar geattendeerd op het artikel van Shapiro. De volgende dag paste hij de methode toe op iemand met een muizenfobie en had succes.[24] Zowel Ad als Erik stuurde een artikel naar het tijdschrift Directieve therapie (Dth) over EMDR in dezelfde week en de redacteur koppelde ze aan elkaar.[25] 

De eerste bijeenkomsten rondom EMDR in Nederland vinden plaats in het gebouw van de Nederlandse Vereniging Voor Hypnotherapie in Utrecht.[26] ‘Wat dat was? Mwah, een soort domineesdrang, denk ik’, deelde Ad de Jongh in 2013. ‘Je kunt het je patiënten gewoon niet aandoen geen goede traumatherapie te bieden’.[27] Ad is recent nog omschreven als iemand met het ‘blonde, piekerige kapsel van een newwave-zanger uit de jaren tachtig en ook wel wat van het anarchistische temperament.’[28] Hij was vroeger een fanatieke activist en heeft de passie, energie en gebetenheid die daarbij komt kijken. In 2013 deelt hij hoe deze activistische trekken hem ook hielpen om EMDR op de kaart te zetten: ‘Je laat je [in activisme] niet overweldigen, maar probeert de controle te pakken door een grote tegenkracht op gang te brengen. Ik heb die elementen altijd wel teruggezien in de strijd voor EMDR’.[29]

Naast de strijdvaardigheid van Ad had Erik ook een belangrijke rol, omdat hij connecties had binnen de VGCt en een van de meest prominente gedragstherapeuten van het land wist te overtuigen van de meerwaarde van EMDR.[30] Dit leidde tot een bepaalde vervloeiing tussen het controversiële EMDR en het geaccepteerde CGT. In Noord-Amerika gebeurde dit niet en ontstond er een strijd tussen EMDR en CGT, die EMDR verloor. Dit speelt mee in waarom EMDR in Nederland nog zoveel groter is geworden dan in het land van oorsprong. 

Dat wil niet zeggen dat het in Nederland gemakkelijk ging. Er was oorspronkelijk veel sceptici binnen de institutionele hulpverlening. ‘EMDR gold aanvankelijk als een alternatieve behandelwijze, vergelijkbaar met homeopathie’, schrijft hoogleraar klinische psychologie Marcel van den Hout.[31] Maar door onderzoeken, mede uitgevoerd door Marcel, kwam er ook wetenschappelijk bewijs dat EMDR werkt. Er komen vervolgonderzoeken, die nooit meer het succes van Shapiro behalen, maar wel aantonen dat EMDR werkt. Daarmee werd EMDR, ook in Nederland, een officiële evidence-based therapievorm voor PTSS. ‘Waarom sommige collega’s nog steeds schamperen, begrijp ik niet goed. Natuurlijk, de intellectuele geboortepapieren van EMDR zijn nogal rommelig, maar dat doet er minder toe dan de uitkomsten van de klinische effectstudies en van de experimentele studies’, schrijft van de Hout, die zelf onderzoek deed en zo zijn scepsis verloor.[32]
 

Wetenschappelijk getoetst

EMDR is ondertussen via gedegen wetenschappelijk onderzoek en meta-analyse effectief gebleken bij post-traumatisch stresssyndroom (ptss). Wel bleek uit een meta-analyse van 2020 dat zeker niet alle onderzoeken kwalitatief op orde waren. Het kwaliteit was significant lager dan bij onderzoeken naar bijvoorbeeld depressie, hoewel daar ook vaak kwalitatieve slordigheden in zitten. Er waren maar vier studies die een laag risico op bias vertoonden.[33] Ook vonden ze aanwijzingen voor publicatiebias, ofwel dat alleen positieve onderzoeken gepubliceerd worden. Dit gebeurt overigens veel breder, deelt hoogleraar klinisch psychologie Pim Cuijpers.  

Ook Shapiro’s oorspronkelijke artikel over EMDR voldeed eigenlijk niet aan de wetenschappelijke maatstaven van een RCT. Ik heb haar oorspronkelijke dissertatie en een belangrijk detail dat daarbij opvalt is dat één van de comitéleden van haar promotieonderzoek Gerald Puk is… Shapiro’s echtgenoot. Puk was verder niet in dienst van het instituut en bij een van de andere comitéleden was niet bekend dat ze getrouwd waren.[34] Verder opvallend is namelijk dat ze in haar dankwoord nergens noemt dat Puk haar man is, maar juist naar hem verwijst als ‘Dr. Gerald Puk’, terwijl ze meteen in de zin daarna haar ouders wél bij hun relatie tot haar benoemt: ‘my parents’. Daarnaast had ze eerder wel gepubliceerd onder de achternaam van zowel haarzelf als haar man, maar heeft ze dat niet gedaan met deze dissertatie en werken hierna.[35] Dit roept de vraag op in hoeverre de informatie van hun huwelijk bewust werd achtergehouden in de context van haar onderzoek en met welk doel. 

Ondanks dit rommelige begin en het lagere kwalitatieve gehalte van onderzoeken naar EMDR volgens de meta-analyse van Cuijpers, zijn er voldoende gedegen onderzoeken gedaan om EMDR met recht een evidence-based behandeling te maken. Met wetenschappelijke evidentie waren alle vinkjes vanuit de institutionele hulpverlening er om EMDR serieus te nemen en te laten vergoeden binnen de zorgverzekering. Dat zegt enerzijds iets over EMDR en anderzijds iets over maatstaven van wetenschappelijke evidenties. Meningen daarover terzijde: het stoplicht stond in 2003 op groen voor EMDR in Nederland!

De overlap tussen kwaliteitsborging en monopolie

Het jaar dat EMDR officieel in de richtlijnen van de ggz kwam, werd er ook een vereniging opgezet: de VEN (Vereniging EMDR Nederland). De Jongh was medeoprichter van zowel de VEN. Later zette hij ook de EMDR Europe Association.[36] De VEN is aangesloten bij de EMDR Europe Association en heeft als doel om de kwaliteit van EMDR te bewaken. Volgens de officiële route mag je alleen de opleiding tot EMDR volgen als gz-psycholoog bent. Dit betekent dat officieel alleen psychologen binnen de institutionele hulpverlening EMDR mogen geven. De VEN zet zich hiervoor in, om zo de kwaliteit te bewaken. 

Het liefst zou de VEN deze kwaliteitsborging ook afstemmen met zorgverzekeraars. Alleen EMDR-therapeuten die opgeleid zijn bij een trainer vanuit de VEN zouden dan vergoed kunnen worden. De vereniging accrediteert VEN-trainers, waarvan er op dit moment in Nederland 17 zijn, waaronder Ad de Jongh zelf.  Zijn opvolger bij Psytrec sinds februari 2025 is Suzy Matthijssen, de vicevoorzitter van de VEN.[37] Matthijssen en de Jongh trekken veel met elkaar op: rondom onderzoek naar EMDR, toepassing van EMDR binnen Psytrec én de VEN. Wat van een afstand verschillende instanties zijn die elkaar lijken te bevestigen - onderzoek, praktijksucces en een wetenschappelijke vereniging, blijken veel meer samen te vallen van dichtbij vanwege dezelfde mensen die daarbij betrokken zijn. 

Cynisch gesteld is het vergelijkbaar met dat de vicevoorzitter van een specifiek medicijnenmerk ook hoofd onderzoek is binnen een toonaangevend ziekenhuis waar, drie keer raden, vooral dit medicijn wordt ingezet met hele hoge succespercentages, terwijl meer onafhankelijke onderzoeken minder succesvolle resultaten laten zien. Dit komt overigens op allerlei plekken en bij allerlei therapievormen terug. EMDR is hierin niet het zwarte schaap, maar een voorbeeld van dat kennisverzameling binnen de instanties en instituties óók een rommelig en menselijk proces is. Iedereen heeft de belangen van de cliënt en kwetsbare persoon voor ogen, maar mensen komen hierin lijnrecht tegenover elkaar te staan. Er is een risico op een close-looped system. 

EMDR en NLP

EMDR was niet altijd een wetenschappelijke therapievorm. Het begon, volgens het bekende verhaal, als een ingeving die Francine Shapiro kreeg tijdens het wandelen. Francine groeide op in Brooklyn, waar haar vader als automonteur verschillende kleine onderneminkjes had. Ze studeerde eerst Engels aan de universiteit en werkte als docent Engels op een middelbare school. In 1974 begon naast haar voltijd baan aan een PhD programma in Engelse literatuur, die ze niet kon afmaken omdat ze in 1979 kanker krijgt. Ze genas en besloot zich te verdiepen in psychoneuroimmunologie, de opkomende studie van hoe de psyche verbonden was aan ziekte, lijfelijke klachten, weerstand en het genezen van fysieke aandoeningen.[38] Ze was hierbij onder andere geïnspireerd door Norman Cousins, die stelde dat je met je mind-set invloed kan hebben op hoe een ziekte, zoals kanker, verloopt.[39] 

Shapiro verhuisde naar California en volgt in haar eigen woorden alle ‘cutting edge workshops’ die ze vinden kan. Ze raakte betrokken bij NLP (Neuro-Linguïstisch Programmeren) en werkte een periode in de sales en administratietak van één van de co-ontwikkelaars van NLP. Shapiro deed haar opleiding tot ‘Doctor of Philosophy in Clinical Psychology’ aan de Professional School of Psychological Studies. Dit was een niet geaccrediteerde opleidingsschool voor voornamelijk oudere studenten die avond en weekendklassen volgden. Een aantal jaar nadat Shapiro er afstudeerde, werd de school gesloten. Volgens Willem van der Does was het opleidingsniveau grofweg vergelijkbaar met hbo-niveau onderwijs in Nederland en omdat het niet geaccrediteerd was kon Shapiro in principe niet als psycholoog werken.[40] Behalve dat Chicago toen een van de weinige staten in Noord-Amerika waar je zonder officiële accreditatie wél kon toetreden tot de officiële American Psychiatry Association (APA).[41] Zo werd Shapiro met tijd onderdeel van de institutionele hulpverlening. 

Shapiro behaalde haar diploma met haar dissertatie naar wat later EMDR zou heten, als een originele ontdekking van haarzelf. Maar in 2014 ontstond er, ver buiten het blikveld van Nederlandse psychologen, een conflict tussen Francine Shapiro en mensen van NLP. Binnen NLP zijn er theorieën over hoe bepaalde oogbewegingen die mensen maken je iets vertellen over het soort informatie dat ze ophalen: leugen, herinnering etc. Shapiro was hier bekend mee. Twee jaar voor haar EMDR ontdekking schreef Shapiro een artikel over NLP in een blad genaamd Holistic Life Magazine, waarbij ze ingaat op de rol die oogbewegingen binnen NLP spelen.[42] Shapiro heeft later haar betrokkenheid met NLP ontkend, tot aan haar dood. 
 

Nieuw historisch bewijs

Recent zijn sterke historische aanwijzingen gevonden voor Shapiro’s sterke affiniteit met het gebruik van bilaterale oogbewegingen, specifiek om trauma te verwerken binnen NLP. In het schrijven van dit onderzoek ben ik in contact gekomen met de Amerikaanse psycholoog Gerald Rosen, die als sinds het begin van EMDR kritische vragen stelt over de claims die gemaakt worden, mede door Francine Shapiro. Recent is hij op een foto gestuit van een krantenartikel uit 1985 over een NLP-sessie die Shapiro organiseert. Op de foto staat Shapiro bij waarbij een bord staat waar de links-rechts oogbewegingen van een NLP-schema opstaan. In het artikel zelf wordt benadrukt dat deze oogbewegingen specifiek helpen met het reduceren van traumatische herinneringen.[43] De basis van EMDR lag hiermee, overduidelijk niet bij een realisatiemoment in 1987, maar in wat zij geleerd en gezien heeft binnen NLP.

Volgens één bron zou Shapiro tijdens de allereerste trainingen in EMDR niet gesproken hebben over de bekende wandeling, maar gedeeld hebben dat ze EMDR ontdekte toen ze een bekende NLP techniek toepaste en opmerkte dat een aantal mensen automatisch met hun ogen gingen bewegen. Later zou dit verhaal en de link naar NLP verdwenen zijn.[44] Andere mensen van NLP stellen dat de verstrengeling tussen EMDR en NLP nog veel verder gaat. Volgens hen zou Shapiro het basisprincipe van EMDR overgenomen hebben van John Grinder. Voor een jaar werkt ze in de sales en administratietak van een van de co-ontwikkelaars van NLP, ene John Grinder.[45] Op een dag, volgens deze vertelling, toen Shapiro bij hem aan het werk was, zou ze Grinder om advies hebben gevraagd. Ze had een vriendin die verkracht was en hier veel last van had. Francine wilde weten hoe ze haar zou kunnen helpen. Grinder had haar toen als advies gegeven om haar vriendin bepaalde oogbewegingen laten maken, van links naar rechts, terwijl ze aan het voorval dacht om zo bepaalde hersendelen te activeren. Dit is een nieuw oogpatroon dat hij op dat moment aan het verkennen is. 

Jaren later, in een tango club in Buenos Aires, hoort van een vrouwelijk leider van een NLP instituut daar dat Shapiro EMDR trainingen geeft. Bij deze training moest iedereen een juridisch document ondertekenen, waarin ze beloven de techniek niet verder te verspreiden. Maar de vrouw neemt John Grinder in vertrouwen en wat blijkt: het is Grinders patroon.[46] Na het inzien van de oorspronkelijke mails van John Grinder naar andere NLP-betrokkenen blijft het moeilijk om zijn verhaal te verifiëren. Grinder is zelf ook een wat excentrieke persoonlijkheid, bekend van de grote verhalen. Wat er precies gebeurt is, blijft dus gissen.

Wel is het zo dat er vanuit de NLP-beweging meerdere therapievormen zijn ontwikkeld die sterk lijken op EMDR. Een jaar nadat Shapiro haar onderzoek naar EMDR begon, hadden NLP therapeuten al Eye Movement Integration (EMI) ontwikkeld, een therapeutische vorm van traumaverwerking door, drie keer raden, ritmisch je ogen te bewegen.[47] Het is maar de vraag of Francine Shapiro toevallig nét voor haar dissertatie een groot inzicht had, of voortbouwde op eerdere ideeën vanuit NLP en later een ontstaansmythe bedacht. Of tijdens een wandeling door het park bepaalde koppelingen maakte die voornamelijk voortbouwde op ideeën vanuit het NLP-milieu.

In de basis is met dit laatste niets mis. Ideeën ontstaan nooit in een vacuüm. Wat vooral frappant is, is dat de link met NLP lang en actief ontkend is. Binnen de wereld van NLP en EMDR zijn er pittige (en persoonlijke) discussies gaande waar de nodige ad hominem argumenten in voorbij vliegen – beide kanten op. Een interessant detail hierin is een uitwisseling in 2014 nadat Bruce Grimley het bovenstaande narratief van John Grinder deelt in een academisch artikel. Dit levert een reactie op vanuit Robin Logie, die voorgeschreven is door Shapiro zelf, zo blijkt uit privécorrespondentie.[48] In haar oorspronkelijke brief deelt Shapiro met Logie dat NLP mogelijk een van de methodologieën was die zij in de jaren ’80 evalueerde, maar duidelijk EMDR niet gedefinieerd heeft. In de uiteindelijke publicatie is deze zin vanuit Shapiro niet meegenomen. In plaats daarvan leest de officiële publicatie: ‘The tenets of NLP clearly have not defined the EMD(R) procedures.’[49]

Een strategische zet

Toen ik deze informatie voorlegde aan Ad de Jongh en Erik ten Broeke, gaven ze aan Shapiro nooit gehoord te hebben over NLP, maar dit ook niet als bijzonder shockerend of relevant te zien voor NLP vandaag de dag. De informatie is ook hier niet zozeer bedoeld om EMDR specifiek in diskrediet te brengen, maar om aan te tonen dat evidence-based technieken beginnen als ideeën met vaak, zoals van Houten het beschreef, rommelige geboortepapieren. Wat daarin ook opvallend is, is dat EMDR ook in Nederland wordt opgepakt met mensen uit NLP. Trekt de techniek mensen aan die al een bepaalde zienswijze of affiniteit hebben? Zit er iets van een NLP DNA door de techniek heen, zoals de duidelijke stappenplan, dat mensen aanspreekt, zoals Ad de Jongh in gesprek als hypothese voorlegt? En wat is de functie van het loskoppelen van NLP? 

Rond de tijd dat Shapiro haar wandeling-realisatie had, was er een groot schandaal rondom NLP in Amerika. Een van de co-oprichters van NLP werd (achteraf ten onrechte) voor het gerecht stond voor de moord van een sekswerker.[50] Juist doordat Francine Shapiro zich losmaakte van NLP en de oogtechniek als nieuwe inventie presenteerde, was het mogelijk dat de institutionele hulpverlening er voor open stond en er het onderzoek naar werd gedaan wat tot wetenschappelijke validering leidde. Was dit een gelukkig toeval, of een slimme strategische zet?

Wat NLP niet goed gelukt is, is de vertaalslag maken naar het wetenschappelijke milieu, vertelt NLP-expert Bruce Grimley in een interview. EMDR is een voorbeeld van een NLP-gebaseerd fenomeen dat deze beweging wél gemaakt heeft. Ad de Jongh deelt dat dit een bewuste strategie is geweest: ‘Shapiro zei: “Zodra er met EMDR precies hetzelfde gebeurt als NLP, dan zijn we lost,” want wanneer je de techniek gaat wegleren, kom je in het alternatieve circuit terecht. EMDR moet je serieus nemen. Dat is echt een psychotherapeutische procedure met een wetenschappelijke basis’.

Dat EMDR ondertussen niet meer weg te denken is uit het Nederlandse zorglandschap komt hoogstwaarschijnlijk door Shapiro’s strategische keuze om haarzelf te distantiëren van NLP. De Jongh: ‘Ik snap wel dat Shapiro niet met NLP wilde worden vereenzelvigd. Ze wilde natuurlijk niet horen dat ze “een NLP-truc” aan het wegleren was. Dat zou een soort doodsteek zijn geweest.’ Wetenschappelijke validering vraagt dus (vaak) ook om een bepaalde strategische benadering van hoe je je profileert.

EMDR en de ondernemersmentaliteit 

In 1988 werd een artikel van Shapiro gepubliceerd in een wetenschappelijk tijdschrift. De resultaten waren spectaculair. Binnen één sessie zouden 100% van de cliënten genezen zijn van niet alleen ptss klachten, maar ook problemen rondom zelfbeeld en relaties. De psychologische wereld was verbouwereerd. De mogelijkheid dat een behandeling zo snel en effectief baat kon hebben en een concrete vorm bezat (oogbewegingen), paste goed bij dat wat de institutionele hulpverlening zocht. De spectaculaire resultaten en het ontstaansverhaal paste bij de inspirerende welzijnsmarkt. Dit alles leidde tot nieuwsgierigheid. Zo werden er, mede door Shapiro en de mensen die zich snel om haar heen verzamelden, meer onderzoeken gedaan. Er was momentum in de markt voor EMDR. In 1990 richtte Shapiro het EMDR Institute op. Dit is niet het eerste therapeutische bedrijf dat ze begon. Sterker nog, ze had voor haar opleiding psychologie al verschillende therapeutische ondernemingen gehad, waaronder New Age Health Services, Inc. en Human Development Institute, waar vanuit ze betaalde trainingen aanbood in NLP in de jaren ‘80.[51] 

Shapiro wist van ondernemen af – haar vader had immers ook verschillende kleine ondernemingen in haar kindertijd. Maar ook hierin is de invloed van NLP zichtbaar: niet alleen op de techniek zelf, maar ook de benadering en profileringsstijl. EMDR heeft een wow-factor, wat ook al onderdeel was van de oorspronkelijke benadering vanuit Shapiro. ‘Misschien moet je het Amerikaans noemen’, reflecteert Ad de Jongh. Zo werd de eerste Europese EMDR-training in 1994 gegeven in het Krasnapolsky hotel in Amsterdam: ‘Niemand was ooit in zo’n hotel geweest’. EMDR bracht een Amerikaanse flair naar het therapeutisch Nederland. 

Het is dan ook begrijpelijk dat veel Nederlandse psychologen met een NLP-verleden zich aangetrokken voelden tot EMDR, reflecteert Ad de Jongh: ‘Het zou heel goed kunnen dat NLP ergens in het DNA van EMDR zit’. Een opvallend detail daarin, is de rol van de psycholoog Jaap Hollander die, samen met Anneke Meijer, NLP groot maakte in Nederland. De reden dat Ad oorspronkelijk naar Amerika kon, was omdat Hollander mogelijkheden zag om van EMDR een NLP-techniek te maken en daarom aanbood om de helft van de reiskosten te betalen. Een heus de-cirkel-is-rond moment! 

Follow the money?

In haar eerste artikel schreef Shapiro nog dat psychologen haar behandeling op basis van dat ene artikel met 75% succes konden toepassen. Dit was deels waarom het zo intrigeerde een aansloeg. Maar later komt ze hierop terug. Het is toch nodig om trainingen te volgen om EMDR veilig toe te passen en de kwaliteit ervan te bewaken. Shapiro registreerde EMDR als merknaam en zette certificeringen op. Therapeuten moesten in Amerika door Shapiro (tegen betaling) zijn opgeleid voordat ze EMDR mochten toepassen, anders had dit juridische implicaties.[52] Later, toen anderen niet dezelfde succesresultaten kon behalen als zijzelf, creëerde ze nieuwe levels die je tegen extra betaling kon volgen. Zo groeide de opleidingsmarkt verder.[53] 

Een vraag die dit snel oproept, is: wie verdient er nou aan EMDR? De meningen hierover zijn sterk en flink verdeeld. Willem van der Does merkt op over de nieuwe EMDR-levels: ‘Ze moet zich gerealiseerd hebben dat haar ontdekking potentieel lucratief was’.[54] Ook Gerald Rosen is van mening dat Francine Shapiro goed verdient heeft aan EMDR en heeft hier anekdotisch bewijs voor. De mensen die Shapiro beter en persoonlijk kenden schetsen een heel ander beeld. Erik ten Broeke zet daartegenover dat: ‘als Shapiro één ding niet goed heeft gedaan, dan is het er wel rijk van worden’.[55] Ad de Jongh en anderen beamen dat zij Shapiro niet kenden als een persoon die bezig was met materiële zaken. Ook andere VEN-leden benadrukken de belangeloosheid waarmee Shapiro zich inzette voor het helpen van getraumatiseerde mensen door middel van EMDR. Met geen feitelijke duidelijkheden is het lastig om te weten waar de waarheid schuilt.

Wat in elk geval duidelijk is, is dat deze situatie geenszins uniek is. Oprechte overtuiging en intenties, een nauw verbonden netwerk en ondernemingsmentaliteit komen allemaal samen, zoals vaak het geval is. VEN maakt duidelijk dat zij bewust hun ledencontributie en deelname aan EMDR-cursussen laag houden, en goedkoper zijn dan andere verenigingen in hun branche.[56] Als stichting zijn ze afhankelijk van hun betrokken vrijwilligers en is er geen duidelijk winstopmerk. De vraag wie er verdient aan EMDR roept de overstijgende vraag op in hoeverre commerciële belangen hebben passend wordt gevonden binnen de hulpverlening. Dat de kritische vraag: “Wie wordt er rijk van?” specifiek rondom EMDR gesteld wordt is daarin tekenend voor de zondebok-functie die ze gekregen hebben met hun plek in de publieke spotlight. Is het een op de persoon gespeelde drogreden? In sommige gevallen lijkt dit zo te zijn, maar tegelijkertijd is de rol van financiële belangen bij therapeutische en medische interventies een belangrijk gespreksonderwerp dat erg gevoelig ligt. Mag commercie een rol hebben in het helpen van kwetsbare mensen en zo ja, met welke risico’s gaat dit gepaard?

Vandaag de dag past VEN een vergelijkbare strategie toe als Shapiro als oplossing voor de wildgroei van alternatieve EMDR opleidingen. Buiten de institutionele hulpverlening om, is er namelijk ook een wildgroei aan EMDR opleidingen die je kan volgen. Zelf heb ik me eens uit wachtlijst-wanhoop aangemeld voor een ‘EMDR retraite’ waarbij je voor 1850 euro van een hbo-psycholoog drie dagen achter elkaar in een huisje op de hei vier uur EMDR per dag kon krijgen. Nadat ik het geld al betaald had, via een Crowdfunding, werd vijf dagen van tevoren mijn ’retraite’ geannuleerd, omdat ze het vanwege mijn PTSS tóch niet aandurfden. Dit is precies het probleem waar de VEN zich zorgen om maakt. Ze hebben daarom een EMDR therapeut VEN® titel gecreëerd waarvoor je als GZ-psycholoog een vervolgopleiding ‘EMDR Europe Practioner’ moet afronden.[57] Het is niet duidelijk of er veel geld zit in EMDR, zowel vroeger als nu, maar dit laat wel zien hoe marktdenken en commercie onderdeel zijn van het creëren van een duidelijk merk en sterke monopolie-positie in de therapeutische markt. De therapieën die je als hulpzoeker krijgt, zijn namelijk ook betaalde producten met hun eigen markt, marketing en competitie. Het is niet ondenkbaar dat Shapiro de naam ‘EMDR’ koos om duidelijker onderscheid te maken tussen haar product en de ‘EMI’ vanuit NLP. Dit is speculatie, want we weten het niet. 
 

De vraagstukken die EMDR als casus blootlegt 

‘EMDR is ontzettend goed in de markt gezet door een aantal enthousiaste ondernemers’, stelt GZ-psycholoog en EMDR-therapeut Arno Beugels.[58] Het was deze ondernemingszin die EMDR op de map zette en ervoor zorgde dat er officiële instanties én onderzoeken kwamen om aan te tonen dat EMDR werkt. De overtuiging dat EMDR dé oplossing biedt en wij in Nederland dit als enige land beginnen op waarde te schatten leeft nog steeds. Dat dit ook een bepaalde autoriteit en financiële voordeligheden heeft opgeleverd, wordt door velen oprecht als bijzaak ervaren. Andere mensen zijn hier cynischer over. Is het passend om één specifieke methode zo centraal te zetten en als het ware te verkopen? En wat is die methode precies? 

Francine Shapiro heeft zelf aan twee rebrandings gedaan. Eerst veranderde ze de naam van EMR (Eye Movement Reprocessing) naar EMDR. In 2002 schrijft Shapiro dat de therapievorm beter Reprocessing therapy genoemd zou moeten worden.[59] Deze naam beklijft niet, maar de beweging van specifieke techniek naar een bredere therapie is wel doorgezet, ook nu nog in de VEN. De VEN richt zich namelijk op het uitwerken van een EMDR-methode, die overstijgend is aan de specifieke techniek. Dit is deels te begrijpen als een logische ontwikkeling in hoe kennisproductie vaak ontstaat, en anderzijds is hier ook een bepaald strategische interpretatie van te maken. 

Een behandelmethode in ontwikkeling

Want wat blijkt? De Unique Selling Point van EMDR – de EM, ofwel oogbewegingen – is helemaal niet essentieel. Daarom dat je nu ook EMDR kan doen zonder oogbewegingen. Eerst werd er gedacht dat bilaterale stimulatie, dus bewegende lichtjes of wisselende tonen en trillingen, nodig was, maar dit blijkt ook perse het geval te zijn. Op het moment wordt gedacht dat EMDR werkt omdat het werkgeheugen belast wordt en het daardoor minder “ruimte” heeft, als het ware, voor de nare beelden. Die werkgeheugenbelasting kan door allerlei manieren aangezet worden. Maar hiermee verliest EMDR haar eigen unieke inbreng. Exposure, dus het terugdenken aan heftige gebeurtenissen, is al langer gecombineerd met afleiding. Gerald Rosen heeft de ‘paarse hoed therapie’ bedacht (purple hat therapy) als absurd voorbeeld van hoe niet-werkzame onderdelen, zoals een paarse hoed of oogbewegingen, als oplossing worden gezien in een situatie waar ook werkzame onderdelen inzitten, zoals exposure en CGT.[60] Het is dus de vraag wat EMDR nou precies nog kenmerkt als unieke benadering, behalve een goed opgezette merknaam met een sterke lobby en belangenbehartiging binnen de ggz die bijzonder goed aansluit bij onze op efficiëntie gerichte benadering van therapeutische zorg. De beweging binnen de VEN om de techniek meer los te laten, maar de methode en grotere brand te bewaken, is hierbij een passende keuze.  

Maakt het uit? Vooral als het in de praktijk de meeste mensen er goed op lijken te reageren? De EMDR hype is niet ongevaarlijk. Te snel EMDR toepassen kan betekenen dat mensen meer passende hulp niet krijgen.[61] Daarnaast is het de vraag of datgene wat EMDR wél goed lijkt te doen, namelijk de emotionele lading van herinneringen of beelden afhalen, altijd wenselijk is. EDMR is op veel manier een vorm van exposure en juist ontdekken dat je traumatische herinneringen in alle heftigheid aankan, geeft mensen op de lange baan mogelijk de meeste vertrouwen. EMDR kan daarin mogelijk ook, met de nadruk op enkel het desensitiveren van specifieke beelden of herinneringen deels een schijnoplossing bieden die niet standhoudt bij meer stressvolle situaties,[62] iets wat ik uit mijn eigen leven herken. 

Op de korte baan nemen klachten af, maar mijn ervaring is dat er meer nodig is om trauma’s echt te verwerken. EMDR is vooral D: emotionele lading wegnemen op hele specifieke beelden in je hoofd. Dat dit veel meer oplost, is een schijnvertrouwen. Ik heb zelf in totaal over periodes verdeeld bijna een jaar aan wekelijkse EMDR-sessies gehad, in combinatie met rescripting en andere therapievormen. Een wondermiddel is het in mijn beleving dus zeker niet. Daarnaast heb ik psychologen gehad die zo overtuigd waren door EMDR dat toen ik informeerde naar alternatieve behandelvormen, ik te horen kreeg dat als ik me “ervoor openstelde” ze veel resultaat konden beloven met EMDR en dat mijn sceptici een uiting was van een traumaneiging van mij om de controle te willen vasthouden. De overtuigingskracht rondom EMDR is zo sterk dat het soms niet overeenkomt met de daadwerkelijk beschikbare data over de efficiëntie van de behandeling, want sinds Shapiro’s (onbedoeld) frauduleuze onderzoek is er nooit meer een 100% effectiviteitsscore bereikt - of je er nou “in gelooft” of niet

Afsluitende observaties

EMDR is een duidelijk voorbeeld van hoe moderne spiritualiteit, de welzijnsmarkt én de institutionele hulpverlening samenkomen om een therapeutisch succesvol product te creëren. De origine van EMDR ligt in NLP en meer holistisch-alternatieve benaderingen van welzijn waar de wetenschap tot op de dag vandaag zijn wenkbrauwen bij optrekt. Het ontstaansverhaal van Francine is duidelijk dat: een mythe met mogelijk het bewuste doel om de techniek te distantiëren van NLP. Dit leidde tot wetenschappelijke validering, hoewel de consensus uitblijft over wat de validering van therapeutische technieken daadwerkelijk aantoont en in hoeverre RCT’s überhaupt meetbaar maken wat ze pogen inzichtelijk te krijgen. In Nederland was het de samenwerking tussen CGT en EMDR die leidde tot de grote populariteit van de techniek binnen de ggz, in combinatie met de ondernemingstalenten van de betrokken partijen. 

Opvallend is dat daarin juist veel (ex) EMDR beoefenaars met nieuwe vormen en grote claims komen. Zo zijn er nu losse onderzoeken naar de combinatie tussen EMDR en paardentherapie. Eén EMDR-gebaseerde therapievorm is de CREF methode die door minstens zeventig behandelaars in Nederland zou worden aangeboden. Bij deze therapievorm zou alles, van ADHD, allergieën en kanker een oorsprong hebben in prenatale geboortes en op te lossen zijn door hypnose (het liefst liggend op een paard) en EMDR op de terug gevonden trauma’s van tijdens de baarmoeder.[63] Ook de “Whoosh!” therapie, ofwel Visual Schema Displacement Therapy (VSDT) waarbij de therapeut je ogen in een cirkel laat bewegen, een diagonale swipe-beweging maakt en “Whoosh!” roept, is in Nederland in opmars en zou weer nóg efficiënter blijken dan EMDR.[64] Ad de Jongh en Suzy Matthijssen zetten zich actief in om deze therapievorm over te brengen naar Nederland en het wetenschappelijke onderzoek van de grond te krijgen waardoor ook VSDT een evidence-based behandeling binnen de ggz kan worden.[65] Ook deze therapievorm lijkt overigens van origine verbonden te zijn met NLP.[66] Hoogleraar klinisch psychologie Willem van der Does schrijft, met een bijna hoorbare verzuchting door de woorden heen: ‘De geschiedenis herhaalt zich nooit, behalve in de klinische psychologie’.[67] 

De geschiedenis herhaalt zich aan alle kanten, ook buiten de psychologie, maar specifiek hier wordt inderdaad een patroon duidelijk, dat ook mede opgaat voor andere therapeutische ontwikkelingen zoals Freuds psychoanalyse.[68] Binnen dit patroon wordt een therapie ontwikkelt vanuit charismatisch en sensationeel begin, vervolgens wetenschappelijk gelegitimeerd en onderwezen (zonder hetzelfde succes), en inspireert deze beweging daarna weer een golf van nieuwe alternatieve toepassingen. EMDR is een voorbeeld van hoe therapievormen groot worden in een systeem waar wetenschap, markt en zingeving elkaar wederzijds versterken. In dat systeem bepaalt niet één criterium de legitimiteit van een behandeling, maar een complex samenspel van factoren. 

Dat EMDR waarschijnlijk wortelt in NLP-technieken uit de New Age-cultuur van de jaren tachtig, doet niets af aan het feit dat de methode sommige mensen helpt, maar zegt veel over de poreuze scheidslijnen tussen het wetenschappelijke, commerciële en (holistisch) levensbeschouwelijke. De legitimiteit van therapievormen is uiteindelijk diffuus. Ze ontstaat niet enkel uit empirisch bewijs, maar uit de interactie tussen populariteit, complexe belangen, onderzoek, overtuiging en systeemdynamiek. De succesformule voor een therapeutische interventie ligt ergens in die combinatie. Het risico is dat dit proces verborgen raakt achter gladgestreken narratieven en gedeeltelijk kunstmatige scheidingen in wat eigenlijk een kleine groep is die verschillende posities bekleedt. Dit kan leiden tot een closed loop en een vorm van zelfreferentie en zelflegitimering die aan de buitenkant niet gelijk zichtbaar is. Dit alles maakt EMDR niet uniek, maar juist exemplarisch. 

 Eindnoten

 

1. Ongeveer 7000 GZ-psychologen zouden een EMDR opleiding hebben gevolgd bij één van de 17 ‘EMDR Europe Accredited Trainers’ en zijn lid van de VEN. Er zijn nog andere psychologen die wél de VEN opleiding hebben gevolgd, maar geen lid zijn. Daarbij zijn de onofficiële EMDR-therapeuten, binnen én buiten de GGZ, nog niet meegeteld. Dit concludeert Lorette Harbers op basis van het ledenaantal bij de VEN. Tegelijkertijd blijft het wat moeilijk om precies te bepalen hoeveel psychologen bij de VEN opgeleid zijn, sinds niet alle psychologen met een EMDR-opleiding ook lid zijn. Daarnaast is het zo dat je lid kan worden wanneer je aan een opleiding begint en lid blijft van de vereniging, ook als je de opleiding niet afrond, lichtte Lorette Harbers in gesprek met mij toe. Het precieze aantal blijft dus onduidelijk, Lorette Harbers, “EMDR: Populaire traumatherapie nader bekeken,” Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (NTvG) (2025): 1.

2. Op Google trends in de periode 2004 tot 2025 staat Nederland op nummer één met 100%. Op de tweede plek staat Frankrijk met een score van (40%), België (33%) en de Verenigde Staten, waar de therapievorm oorspronkelijk vandaan komt (25%); https://trends.google.com/trends/explore?date=all&q=CGT,EMDR&hl=nl

3. Ad de Jongh et al., “The Status of EMDR Therapy in the Treatment of Posttraumatic Stress Disorder 30 Years After Its Introduction,” Journal of EMDR Practice and Research 13, no. 4 (2019): 261–269.

4. De Jongh et al., “Status of EMDR,” 261–269.

5. Marcel van den Hout, “Hoe de scepsis uit het lab verdween,” Skepter 33 (2020): 17.

6. Marcel van den Hout en Iris Engelhard, “Hoe het komt dat EMDR werkt,” Directieve Therapie 31, no. 1 (2011); Willem van der Does, “Hoe het werkt met EMDR,” Directieve Therapie 31, no. 1 (2011): 24–31, https://www.directievetherapie.nl/downloads/DT-31-1-24.pdf.

7. Nathalie Ekelmans, “Drang EMDR-protocol vermindert krabgedrag bij atopische dermatitis en prurigo nodularis,” MedNet (2023), https://www.mednet.nl/nieuws/drang-emd-protocol-vermindert-krabgedrag-bij-atopische-dermatitis-en-prurigo-nodularis/; Maarten van Gestel, “Wildgroei aan ‘beunhaas-behandelaars’ bij populaire traumatherapie EMDR,” de Volkskrant, [datum ontbreekt], https://www.volkskrant.nl/.

8. Pim Cuijpers et al., “Eye Movement Desensitization and Reprocessing for Mental Health Problems: A Systematic Review and Meta-analysis,” Cognitive Behaviour Therapy 49, no. 3 (2020): 165–180, https://doi.org/10.1080/16506073.2019.1703801.

9. Flip Jan van Oenen, Het misverstand psychotherapie (2019), 34.

10. Cuijpers et al., “Eye Movement Desensitization,” 165–180.

11. Suzanne Weusten, “Van traumatherapie tot wondermiddel",  Skepter Jaargang 38(1) (2025): 28–29.

12. Weusten, "Van traumatherapie tot wondermiddel", 29.

13. Ad de Jongh et al., eds., EMDR in Nederland: Een bijzondere reis, Vereniging EMDR Nederland (2013): 57.

14. De Jongh et al., EMDR in Nederland, 50–51.

15. Mirthe Diemel, “Wat is EMDR-therapie?,” Vriendin, 30 juli 2025, https://www.vriendin.nl/nieuwtjes/emdr-therapie/.

16. PSYTREC, “Homepage,” geraadpleegd 26 februari 2026, https://psytrec.nl/.

17. “Francine Shapiro Obituary,” The Guardian, 15 juli 2019, https://www.theguardian.com/science/2019/jul/15/francine-shapiro-obituary.

18. Gerald Rosen en Leslie Pankratz, “Eye Movement Therapies, Purple Hats and the Sagan Standard,” Skeptical Inquirer 48, no. 2 (2024).

19. Willem van der Does, De magie van genezing: Radicale ideeën uit de geschiedenis van de psychiatrie (Amsterdam: Alfabet Uitgevers, 2023), 168.

20. Gerald Rosen, persoonlijke e-mail aan auteur, [datum ontbreekt].

21. Maarten van Gestel, “Twee dagen les, geen toetsing en je kan complexe trauma’s behandelen,” de Volkskrant, 8 oktober 2020, https://www.volkskrant.nl/kijkverder/v/2020/twee-dagen-les-geen-toetsing-en-je-kan-complexe-traumas-behandelen~v401587/.

22. Ad de Jongh et al., eds., EMDR in Nederland, 18.

23–27. De Jongh et al., EMDR in Nederland, 14–28.

28. Nina Polak, “Dit is de behandeling die de wereld belooft te verlossen van trauma,” De Correspondent, 20 juni 2020.

29–30. De Jongh et al., EMDR in Nederland, 19, 38.

31–32. Van den Hout, “Hoe de scepsis uit het lab verdween,” 17.

33. Harbers, “EMDR: Populaire traumatherapie,” 2.

34. Gerald Rosen, persoonlijke e-mail aan auteur, [datum ontbreekt].

35. National Library of Australia, “Catalogue Record 2565247,” https://catalogue.nla.gov.au/catalog/2565247.

36. Psycho-Trauma Expertise Center, “Ad de Jongh,” geraadpleegd 26 februari 2026, https://www.psycho-trauma.nl/medewerkers/ad-de-jongh/.

37. Weusten, “Interview met Pim Cuijpers,” 28.

38. M. Luber en Francine Shapiro, “Interview with Francine Shapiro,” Journal of EMDR Practice and Research 3 (2009): 218.

39. Luber en Shapiro, “Interview,” 218.

40. Van der Does, De magie van genezing, 169.

41. Rosen, persoonlijke e-mail.

42. Gerald M. Rosen, “Revisiting the Origins of EMDR,” Journal of Contemporary Psychotherapy 53 (2023): 291.

43. Foto gedeeld door Gerald Rosen aan auteur, [publicatie in voorbereiding].

44. Connirae Andreas, NLP History: EMDR, EMI and Wingwave (2021), PDF.

45. Rosen, “Revisiting the Origins,” 293.

46. John Grinder, geciteerd in correspondentie gedeeld door Bruce Grimley aan auteur.

47. Bruce Grimley, “Origins of EMDR – A Question of Integrity?,” The Psychologist 27 (2014): 561.

48. Rosen, “Revisiting the Origins,” 292–293.

49. Robert Logie, “EMDR: Origins and Anomalies,” The Psychologist 27 (2014): 638–639.

50. “Psychotherapist Not Guilty in Prostitute’s Murder, Jury Finds,” Los Angeles Times, 29 januari 1988.

51. Rosen, “Revisiting the Origins,” 291–292.

52–54. Van der Does, De magie van genezing, 172–173.

55. De Jongh et al., EMDR in Nederland, 27.

56. Jiska Weijermans, persoonlijk interview met auteur, [datum ontbreekt].

57. Harbers, “EMDR: Populaire traumatherapie”; zie ook Vereniging EMDR Nederland, “Lidmaatschap,” https://emdr.nl/lidmaatschap/.

58. Harbers, “EMDR: Populaire traumatherapie,” 3.

59. De Jongh et al., EMDR in Nederland, 38–39.

60. Gerald M. Rosen en Gerald C. Davison, “Psychology Should List Empirically Supported Principles of Change (ESPs) and Not Credential Trademarked Therapies,” Behavior Modification 27, no. 3 (2003): 300–312.

61. Weusten, “Interview met Pim Cuijpers,” 29.

62. Van der Does, De magie van genezing, 177.

63. Van Gestel, “Twee dagen les.”

64. Maria Bekendam, “EMDR en VSDT – hoe zit het ermee?,” VGCt Kennisnet, 4 april 2024, https://kennisnet.vgct.nl/emdr-en-vsdt-hoe-zit-het-ermee/.

65. Vereniging EMDR Nederland, “Visual Schema Displacement Therapy in vergelijking met EMDR,” video.

66. Best Hypnosis Scripts, “NLP Swoosh Exercise,” geraadpleegd 26 februari 2026, https://besthypnosisscripts.com/metaphor-therapy/nlp-techniques/nlp-metaphor-therapy-swoosh-exercise/.

67. Van der Does, De magie van genezing, 178.

68. Maria Popova, “The Freud Files: How Freud Engineered His Own Myth,” The Marginalian, 23 april 2012, geraadpleegd 26 februari 2026, https://www.themarginalian.org/2012/04/23/the-freud-files/.